🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:03:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जातक
jātaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जातक १ वि॰ [सं॰] उत्पन्न । पैदा हुआ । जात [को॰] ।
जातक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बच्चा । उ॰—(क) तुलसी मन रंजन रंजित अंजन । नयन सु खंजन जातक से । सजनी ससि में समसील उभै नव नील सरोरुह से विकसे ।—तुलसी ग्रं, पृ॰ १५६ । (ख) जानै कहाँ बाँझ ब्यावर दुख जातक जनहि न पीर है कैसी ।—सूर (शब्द॰) ।
२. कारंडी । बत ।
३. भिक्षु ।
४. फलित ज्योतिष का एक भेद जिसके अनुसार कुंडली देखकर उसका फल कहते हैं ।
५. एक प्रकार की बौद्ध कथाएँ जिनमें महात्मा बुद्धदेव के पुर्वजन्मों की बातें होती हैं । महात्मा बुद्ध के बोधिसत्व रूप पुर्व जन्मों की कथाएँ ।
७. जातकर्म संस्कार । वि॰ दे॰ जातकर्म ।
८. एकजातीय वस्तुओं का समूह (को॰) । यौ॰—जातकचक्र = नवजात संतति के शुभाशुभ ग्रहों की स्थिति का बोधक चक्र । जातकध्वनि = जलौका । जोंक ।
जातक ३ संज्ञा पुं॰ [हिं॰] हींग का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जातक mfn. ifc. engendered by, born under (an asterism), Mn. ix, 143; Cāṇ.
जातक m. a newborn child, Kauś.
a mendicant, L.
जातक n. = ˚त-कर्मन्, MBh. i, 949; BhP. v, 14, 33
nativity, astrological calculation of a nativity, VarBṛ. xxvi, 3; BhP. i; Kathās. lxxii, 192; Rājat. vii, 1730
the story of a former birth of Gautama Buddha, Buddh.; Kathās. lxxii, 120
(ifc. after numerals) ‘an aggregate of similar things’, see चतुर्-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (418,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जातक a. [जात-स्वार्थे क] Born, produced. --कः 1 A newborn infant. [] --2 A mendicant. --कं 1 A ceremony performed after the birth of a child (जातकर्मन्). --2 Astrological calculation of a nativity. --3 An aggregate of similar things. --Comp. --ध्वनिः a leech.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0511-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातकं, क्ली, (जातं जन्म तदधिकृत्य कृतो ग्रन्थः इत्यण् ततः स्वार्थे कन् । यद्वा, जातेन शिशो- र्जन्मना कायतीति । कै + कः ।) जातबाल कस्य शुभाशुभनिर्णायकग्रन्थः । तस्य भेदाः । जातकदीपिका १ जातकामृतम् २ जातक- तरङ्गिणो ३ जातककौमुदी ४ जातकरत्ना- करः ५ जातकसारः ६ जातकार्णवः ७ जातक- चन्द्रिका ८ लघुजातकम् ९ बृहज्जातकम् १० इत्यादि । इति ज्योतिषम् ॥
जातकः, पुं, कारण्डी । भिक्षुः । (जात + स्वार्थे कन् ।) जाते, त्रि । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-530-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें