🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीवित
jīvita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवित १ वि॰ [सं॰]
१. जीता हुआ । जिंदा । सप्राण । उ॰— उस समय सत्यगुरु का वेष जीवित साधु के समान था ।—कबीर मं॰, पृ॰, ८१ ।
२. जो जीव या प्राणयुक्त ह ो गया हो (को॰) ।
१३. सजीव या सप्राण किया हुआ (को॰) ।
४. वर्तमान । उपस्थित (को॰) ।
जीवित २ संज्ञा पुं॰
१. जीवन । प्राणधारण । यौ॰— जीवितेश ।
२. जीवन अवधि । आयु (को॰) ।
३. जीविका । रोजी (को॰) ।
४. प्राणी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवित mfn. living, Ragh. xii, 75
lived through (a period of time), W.
(with or without पुनर्) returned to life, MBh. xii, 5686; Pañcat.; Vet.
enlivened, animated, R. v, 66, 24; BhP. viii, 15, 3
जीवित n. a living being, RV. i, 113, 6
life, iv, 54, 2; AV. vi, 134, 1; ŚBr. xiv &c.
जीवित n. (ifc. f(आ). , Kathās.)
जीवित n. duration of life, L.
livelihood, Hit. i, 4, 36 (v.l.)
cf. अ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवित p. p. [जीव्-कर्तरि क्त] 1 Living, existent, alive; R. 12. 75. --2 Returned to life, revived. --3 Animated, enlivened. --4 Lived through (as a period). --तं 1 Life, [] existence; त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदय द्वितीयं U. 3. 26; कन्येयं कुलजीवितं Ku. 6. 63; Me. 83; नाभिनंदेत मरणं नभिनंदेत जीवितं Ms. 6. 45; 7. 111. --2 Duration of life. --3 Livelihood. --4 A living being. --Comp. --अंतकः an epithet of Śiva. --आशा hope of life, love of life. --ईशः {1} a lover, husband. {2} an epithet of Yama; जीवितेशवसतिं जगाम सा R. 11. 20 (where the word is used in sense 1 also). {3} the sun. {4} the moon. {5} a drug which is said to revive the dead. --ईश्वरः Śiva. --कालः duration of life. --ज्ञा an artery. --नाथः a husband. --व्ययः sacrifice of life. --संशयः risk of life, jeopardy, danger to life; स आतुरो जीवितसंशये वर्तते ‘he is dangerously ill’; Bv. 2. 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0516-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवित न० जीव--भावे क्त । १ जीवने प्राणधारणे “जीवित- नाथो भवेत्तस्याः” सा० द० “नाभिनन्देत मरणं नाभि- नन्देतजीवितम्” जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमत्ति यत- स्ततः” मनुः । कर्त्तरि क्त । २ जीवनयुक्ते त्रि० । प्राङ् मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीति लज्जिता” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवितं, क्ली, (जीव + भावे क्तः ।) जीवनम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, उत्तररामचरिते ३ अङ्के । “त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्के । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुद्ध्य मुग्धां तामेव, शान्तमथवा किमिहोत्तरेण ॥” * ॥ कर्त्तरि क्तः ।) जीवनयुक्ते, त्रि ॥ (यथा, रघुः । १२ । ७५ । “कामं जीवति मे नाथ इति सा विजहौ शुचम् । प्राङ्मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीति लज्जिता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-541-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीवित" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें