🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

झ
jha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
झ हिंदी व्यंजन वर्णमाला का नवाँ और चवर्ग का चौथा वर्ण जिसका स्थान तालु है । यह स्पर्श वर्ण है और इसके उच्चारण में संवार, नाद और घोष प्रयत्न होते हैं । च, छ, ज, और ज्ञ इसके सवर्ण हैं ।
झ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झँझावात । वर्षा मिली हुई तेज आँधी ।
२. सुरगुरु । बृहस्पति ।
३. दैत्यराज ।
४. ध्वनि । गुंजार शब्द ।
५. तीब्र वायु । तेज हवा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. झ the 9th consonant (aspirate of the preceding). =
2. झ mfn. asleep, L.
झ m. playing a tune, beating time, L.
a sound like the splashing of water or clashing of symbols, jingling, clanking, L.
wind accompanied by rain, L.
anything lost or mislaid, L.
Bṛhaspati, L.
N. of a chief of the Daityas, L.
= झण्टीश, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (428,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
झ a. 1 Asleep, sleeping. --2 Lost, destroyed. --झः 1 Beating time. --2 Jingling, clanking or any similar sound. --3 Wind accompanied by rain. --4 N. of Bṛhaspati. --5 A thing lost or mislaid. --6 A hurricane. --झा The descent of a cascade, waterfall.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0520-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झ झकारो व्यञ्जनवर्णभेदोऽर्द्धमात्राकालोचार्य्यस्तस्यो- च्चारणस्थानं तालु आभ्यन्तरप्रयत्नः जिह्वामध्येन ता- लुनः स्पर्शः । बाह्यप्रयत्नाः संवारनादथोषामहाप्रा- णश्च । मातृकान्यासेऽस्य वामकराङ्गलीमूले न्यस्यता । अस्य ध्येयरूपं कामधेनुतन्त्रे उक्तं यथा “झकारं परमेशानि! कुण्डलीं मोक्षरूपिणीम् । रक्तविद्यु- ल्लताकारं सदा त्रिगुणसंयुतम् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा । त्रिविन्दुसहितं वर्णं त्रिशक्ति- सहितं तथा” वर्णोद्धारतन्त्रे तदधिष्ठातृदेवतारूपं यथा “ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने! । सन्तप्तहेमवर्णाभां रक्ताम्बरविभूषिताम् । रक्तचन्दन- लिप्ताङ्गीं रक्तमाल्यविभूषिताम् । चतुर्द्दशभुजां देवीं रत्नहारोज्ज्वलां पराम् । ध्यात्वा ब्रह्मस्वरूपां तां तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । तस्य वाचकशब्दाः वर्णाभि- धानतन्त्रे उक्ता यथा “झोझङ्कारी गुहो मार्गीझर्झरो वायुः सस्वनः । अजेशो द्राविणी नादः पाशी जिह्वा जलं स्थितिः । विराजेन्द्रो धनुर्हस्तः कर्कशः नादजः कुहूः (कुजः) । दीर्थबाहूरसोरूपं ह्याकम्पितसुच- ञ्चलम् । दुर्मुखो नष्ट आत्मवान् विकटा कुच- मण्ड(ङ्ग)लः । कलहंसप्रिया वामा वामाङुलसु- पर्वकः । दक्षहासोऽट्टहासश्च पाण्यात्मा व्यञ्जनस्वरः” मात्रावृत्ते तस्य प्रथमविन्यासे फलमुक्तं वृ० र० टो० “प्रीतिं जो मित्रलाभं भयमरणकरौ झ्ञौ ठठौ खेददुःखे” ।
झ पु० झट--संहतौ ड । १ झञ्झावाते २ नष्टे ३ जलवर्षणे शब्दर० ४ झिण्टीशे ५ देवगुरौ ६ दैत्यराजे ७ ध्वनिभेदे ८ उच्चवाते च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3183,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
झ, झकारः । स व्यञ्जननवमवर्णः चवर्गचतुर्थ- वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं तालु । इति व्याक- रणम् ॥ (यदुक्तं शिक्षायाम् । १७ । “कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥”) अस्योत्पत्तिर्यथा, -- “विसर्गस्तालुगः सोष्मा श चवर्गञ्च यन्तथा ॥” इति प्रपञ्चसारः ॥ (वङ्गीयवर्णमालायाम्) अस्य लेखनप्रकारोयथा, “त्रिकोणकुण्डलीरूपा वामदक्षिणयोगतः । क्रमशस्तासु तिष्ठन्ति चन्द्रसूर्य्याग्नयः प्रिये ! ॥ तत्र क्रोडगता मात्रा शक्तिब्रह्मस्वरूपिणी । ऊर्द्ध्वमात्रा तथेन्द्राणी मध्ये नारायणी स्मृता ॥” अस्य ध्यानं यथा, वर्णोद्धारतन्त्रे । “ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि शृणुष्व कमलानने ! । सन्तप्तहेमवर्णाभां रक्ताम्बरविभूषिताम् ॥ रक्तचन्दनलिप्ताङ्गीं रक्तमाल्यविभूषिताम् । चतुर्द्दशभुजां देवीं रत्नहारोज्ज्वलां पराम् ॥ ध्यात्वा ब्रह्मस्वरूपां तां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य स्वरूपं यथा, -- “झकारं परमेशानि ! कुण्डली मोक्षरूपिणी । रक्तविद्युल्लताकारं सदा त्रिगुणसंयुतम् ॥ पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणात्मकं सदा । त्रिबिन्दुसहितं वर्णं त्रिशक्तिसहितं तथा ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ तस्य ३५ पञ्चत्रिंशत् नामानि यथा, -- “झो झङ्कारी गुहो झञ्झावायुः सत्यः षडुन्नतः । अजेशो द्राविणी नादः पाशी जिह्वा जलं स्थितिः ॥ विराजेन्द्रो धनुर्हस्तः कर्क्कशो नादजः कुजः । दीर्घबाहुबलो रूपमाकन्दितः सुचञ्चलः ॥ दुर्म्मुखो नष्ट आत्मवान् विकटा कुचमण्डलः ॥ [] कलहंसप्रिया वामा अङ्गुलीमध्यपर्व्वकः । दक्षहासाट्टहासश्च पाथात्मा व्यञ्जनः स्वरः ॥” इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
झः, पुं, (झटति सङ्घीभवतीति । झट सङ्घाते + बाहुलकात् डः ।) झञ्झावातः । अम्बुवर्षणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ झण्टीशः । सुरगुरुः । दैत्यराजः । ध्वनिः । तारवायुः । इति मेदिनी । झे, १ ॥ नष्टे, त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-568-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें