🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:11:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ताम्र
tāmra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ताम्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ताँबा ।
२. एक प्रकार का कोढ़ ।
३. अंजना या ताँबिया लाल रंग (को॰) ।
ताम्र २ वि॰
१. ताँबे का बना हुआ ।
२. ताँबे के रंग का । ताँबे जैसा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताम्र mf(आ)n. (√ तम्, Uṇ.) of a coppery red colour, VS. xvi (Naigh. iii, 7), MBh. &c. (ताम्रा त्वच्, the 4th of the 7 membranes with which an embryo is covered, Suśr. iii, 4, 2)
ताम्र mf(ई)n. made of copper, R. iii, 21, 17; Suśr.; Mn. vi, 53/54; BhavP.
ताम्र m. a kind of leprosy with large red spots, Karmavip.
N. of a son of Naraka Bhauma, BhP. x, 59, 12
= -द्वीप, MBh. ii, 1172; Romakas.
ताम्र n. = -ता, L.
copper, Kauś.; Mn. &c.
a coppery receptacle, MBh. ii, 61, 29
= -द्रु, W. (cf. R. ii, 83, 17)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (443,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ताम्र a. [तम्-रक् दीर्घः Uṇ. 2. 16] 1 Made of copper. --2 Of a coppery red colour, red; उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च. --म्रः A kind of leprosy with red spots. --म्रं 1 Copper. --2 A dark or coppery red. --म्री A copper pot having a small hole at the bottom used in measuring time by placing it in a watervessel. --Comp. --अक्षः {1} a crow. {2} the (Indian) cuckoo. --अर्धः bellmetal. --अश्मन् m. a kind of jewel (पद्मराग). --आभं red sandal ( रक्तचंदन). --उपजीविन् m. a coppersmith. --ओष्ठः (forming ताम्रोष्ठ or ताम्रौष्ठ) a red or cherry lip; Ku. 1. 44. --कारः, [] --कुट्टः a brazier, coppersmith. --कृमिः. a kind of red insect (इंद्रगोप). {2} the lady bird. {3} cochineal. --गर्भ sulphate of copper. --चूडः a cock. --त्रपुजं brass. --द्रुः the red sandalwood. --द्वीपः the island of Ceylon. --धातुः red chalk. --पट्टः, --पत्रं, a copper-plate on which grants of land were frequently inscribed; Y. 1. 319. --पर्णी N. of a river rising in Malaya, celebrated for its pearls; R. 4. 50. --पल्लवः the Aśoka tree. --फलकं a copper-plate. --मुख a. copper-faced. --(खः) a Frank or European. --वर्णी the blossom of sesamum. --लिप्तः N. of a country. (--प्ताः pl.) its people or rulers. --वृक्षः a species of sandal. --शिखिन् m. a cock. --सारकः a sort of Khadira. --(कं) red sandal-wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0535-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताम्र न० तम--रक् दीर्घः । १ धातुभेदे (ताँमा) अमरः २ कुष्ठ- भेदे कर्म्मविपाकः । ३ रक्तवर्णे हेमच० । ४ तद्वति त्रि० । धातुभेदस्योत्पत्तिकारणगुणादि भावप्र० उक्तं यथा “अथ ताम्रस्य उत्पत्तिर्नामलक्षणगुणाश्च । “शुक्रं यत् कार्त्तिकेयस्य पतितं धरणीतले । तस्मात्ताम्रं समुत्पन्न- मिदमाहुः पुराविदः । ताम्रमौन्दुवरं शुल्वमुदुम्बर- मपि स्मृतम् । रविप्रियं म्लेच्छमुखं सूर्य्यपर्य्यायनाम- कम् । जपाकुसुमसङ्काशं स्निग्धं मृदुधनक्षमम् । लो- हनागोञ्झितं ताम्रं मारणाय प्रशस्यते । कृष्णं रूक्ष- मतिस्तब्धं श्वेतञ्चापि घनासहम् । लोहनागयुतञ्चेति शुल्वं दुष्टं प्रकीर्त्तितम् । एको दोषो विषे ताम्रे त्वसभ्यग्मारिते पुनः । दाहः स्वेदो रुचिर्मूर्च्छा क्लेदो रेको वमिर्भ्रमः” (रेकः विरेकः) तस्य मारणवि- धिस्तत्रोक्तो यथा [] “सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद्बुधः । वास- रत्रयमम्लेन ततः खाते विनिःक्षिपेत् । पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्द्दयेत् । तत उद्धृत्य पत्राणि लेपये- द्द्विगुणेन च । गन्धकेनाम्लवेष्टेन तस्य कुर्य्याच्च गोल- कम् । ततः पिष्ट्वा च मौनाक्षीं चाङ्गेरीं वा पुनर्न- वाम् (चाङ्गेरी चतुष्पत्राम्लालोनिकाभेदः ।) तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेद्द्व्यङ्गुलोन्मितम् । धृत्वा तद्गोलकं भाण्डे सरावेण च रोधयेत् । वालुकाभिः प्रपूर्य्याथ विभूति लवणाम्बुभिः । दत्त्वा भाण्डमुखे मुद्रां ततश्चूल्ल्यां विपा- चयेत् । क्रमवृद्ध्याग्निना सम्यग्यावद्यामचतुष्टयम् । स्वाङ्गशीतं समुद्धृत्य मर्दवेच्छूरणद्रवैः । यामैकं गोलकं तच्च निःक्षिपेच्छूरणोदरे । मृदा लेपस्तु कर्त्तव्यः सर्वतोऽङ्गुष्ठमात्रकः । पाच्यं गजपुटे क्षिप्तं मृतं भवति निश्चितम् । वमनं च विरेकं च भ्रमं श्वासमथारु- चिम् । विदाहं स्वेदमुत्क्लेदं न करोति कदाचन । एवं मारितस्य ताम्रस्य गुणा ताम्रं कषायं मधुरं च तिक्तमम्लञ्च पाके कटु सारकञ्च । पित्तापहं श्लेष्महरञ्च शीतं तद्रोषणं स्याल्लघु लेखनञ्च । पाण्डूदरार्शोज्वर कुष्ठकासश्वासक्षयान् पीनसमम्लपित्तम् । शोथं कृमिं शूलमपाकरोति प्राहुर्बुधा वृंहणमल्पमेतत्” । “ताम्रमम्लेन शुद्ध्यति” मनुः । ताम्रपत्रशब्दे मोजननि- षेधः घृतेतरोद्धृतसारगव्यभोजननिषेधश्च वक्ष्यते । रक्त- वर्णविशिष्टे “ताम्रौष्ठपर्य्यस्तरुचः स्मितस्य” “तपस्विने ताम्ररुचा करेण” कुमा० “प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा” रघुः । ५ द्वीपभेदे पु० । स्वार्थे क । तत्रार्थे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3274-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ताम्रं, क्ली, (तम्यते आकाङ्क्ष्यते इति । तमु काङ्क्षायाम् + “अमितम्योर्दीर्घश्च ।” उणां । २ । १६ । इति रक् उपधाया दीर्घश्च ।) तैजस- घातुविशेषः । तामा इति ताँवा इति च भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । ताम्रकम् २ शुल्वम् ३ म्लेच्छ- मुखम् ४ द्ब्यष्टम् ५ वरिष्ठम् ६ उडुम्बरम् ७ । इत्यमरः । २ । ९ । ९७ ॥ द्विष्ठम् ८ उदम्बरम् ९ औदुम्बरम् १० उदुम्बरम् ११ औडुम्बरम् १२ । इति तट्टीका ॥ तपनेष्टम् १३ अम्बकम् १४ अरविन्दम् १५ रविलोहम् १६ रविप्रियम् १७ रक्तम् १८ नैपालिकम् १९ रक्तधातु २० मुनि- पित्तलम् २१ अर्कम् २२ सूर्य्याङ्गम् २३ लोहि- तायसम् २४ । इति शब्दरत्नावली ॥ सुपक्वस्य तस्य गुणाः । मधुरत्वम् । कषायत्वम् । तिक्त- त्वम् । विपाके कटुत्वम् । शीतलत्वम् । कफपित्त- विबन्धशूलपाण्डूदरगुल्मनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अम्लत्वम् । सारकत्वम् । रोपण- त्वम् । लघुत्वम् । लेखनत्वम् । अर्शोज्वरकुष्ठ- कासश्वासक्षयपीनसाम्लपित्तशोथकृमिनाशि- त्वम् । अल्पबृंहणत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ परिणामशूलप्लीहवाय्वामशूलबहुरोगनाशित्वम् । शुद्धिकारित्वम् । बलायुस्तेजःपुष्टितुष्टिकारित्वं नित्यसेवने वलीपलितनाशित्वञ्च ॥ * ॥ मृद्- वेष्टितशूरणकन्दगर्भनिहितगोमयाग्निभस्मीकृत- पञ्चामृतद्बारा पञ्चपुटदत्तताम्रस्य गुणाः । वान्तिभ्रान्तिशूलाग्निमान्द्याम्लपित्तनाशित्वम् । बलकारित्वञ्च ॥ * ॥ अशोधितताम्रदोषाः । आयुःशुक्रबलनाशित्वम् । रोगवृद्धिच्छर्द्दिमूर्च्छा- भ्रमक्लेदनानारोगकुष्ठशूलविदाहस्वेदारुचिचित्त- सन्तापकारित्वम् । विषतुल्यत्वञ्च । इति सुख- बोधः ॥ * ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “शुक्रं यत् कार्त्तिकेयस्य पतितं धंरणीतल । तस्मात् ताम्रं समुत्पन्नमिदमाहुः पुराविदः ॥” तस्य लक्षणं यथा, -- “जपाकुसुमसङ्काशं स्निग्धं मृदुं घनं क्षमम् । लोहनागोज्झितं ताम्रं मारणाय प्रशस्यते ॥ कृष्णरूक्षमतिस्तब्धं श्वेतञ्चापि घनासहम् । लोहनागयुतञ्चेति शुल्वं दुष्टं प्रकीर्त्तितम् ॥” तस्य शोघनविधिर्यथा, -- “पत्तलीकृतपत्राणि ताम्रस्याग्नौ प्रतापयेत् । निषिञ्चेत् तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके ॥ गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा । एवं ताम्रस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते ॥” अथ तस्य मारणविधिर्यथा, -- “सूक्ष्माणि ताम्रपत्राणि कृत्वा संस्वेदयेद्बुधः । [] वासरत्रयमम्लेन ततः खल्ले विनिःक्षिपेत् ॥ पादांशं सूतकं दत्त्वा याममम्लेन मर्द्दयेत् । तत उद्धृत्य पत्राणि लेपरेद्द्विगुणेन च । गन्धकेनाम्लघृष्टन तस्य कुर्य्याच्च गोलकम् ॥ ततः पिष्ट्वा च मीनाक्षीं चाङ्गेरीं सपुनर्नवाम् । तत्कल्केन बहिर्गोलं लेपयेद्द्व्यङ्गुलोन्मितम् ॥ धृत्वा तद्गोलकं भाण्डे शरावेण च रोघयेत् । बालुकाभिः प्रपूर्य्याथ विभूतिलवणाम्बुभिः ॥ दत्त्वा भाण्डमुखे मुद्रां ततञ्चुल्यां विपाचयेत् । क्रमवृद्ध्याग्निना सम्यक् यावद्यामचतुष्टयम् ॥ स्वाङ्गशीतं ससुद्धृत्य मर्द्दयेच्छूरणद्रवैः । यामैकं गोलकं तच्च निःक्षिपेच्छूरणोदरे ॥ मृदा लेपस्तु कर्त्तव्यः सर्व्वतोऽङ्गुष्ठमात्रकः । पाच्यं गजपुटे क्षिप्तं मृतं भवति निश्चितम् ॥ वमनञ्च विरेकञ्च भ्रमं क्लममथारुचिम् । विदाहं स्वेदमुत्क्लेदं न करोति कदाचन ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ शुल्वनिभः । अरुणवर्णः । इति हेमचन्द्रः शब्दरत्नावली च ॥ तद्बति, त्रि ॥ (“न विषं विषमित्याहुस्ताम्रञ्च विषमुच्यते । एकदीषो विषे त्वष्टौ दोषास्ताम्रे प्रकीर्त्तिताः ॥ भ्रमो मूर्च्छा विदाहश्च उत्क्लेदशोषवान्तयः । अरुचिश्चित्तसन्ताप एते दोषा विषोपमाः ॥ तस्माद्बिशुद्धं ताम्रं हि ग्राह्यं रोगोपशान्तये । पटुना रविदुग्धेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ अग्नौ सन्ताप्य निर्गुण्डीरसे सिञ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ताम्र" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬