🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:05:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

म्लेच्छ
mleccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
म्लेच्छ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनुष्यों की वे जातियों जिनमें वर्णाश्रम धर्म न हो । इस शब्द का अर्थ है—अस्पष्टभाषी अथवा ऐसी भाषा बोलनेवाला जिनमें वर्णों का व्यक्त उच्चारण न होता हो । विशेष—प्राचीन ग्रंथों में म्लेच्छ शब्द का प्रयोग उन जातियों के लिये होता था, जिनकी भाषा के भाषा उच्चारण की शैली आर्यों की शैली से विलक्षण होथी थी । ये जातियाँ प्रायः ऐसी थीं जिनका आर्यों के साथ संपर्क था; इसीलिये म्लेच्छ देश भी भारत के अंतर्गत माना गया है और म्लेच्छों को वर्णाश्रमधर्म से रहित यज्ञ करनेवाला लिखा है । महाभारत के आदिपर्व मे म्लेच्छों की उत्पत्ति विश्वामित्र से छीनकर ले जाते समय वशिष्ठ की धेनु नंदिनी के अंग प्रत्यंग से लिखी गई है और पह्लव, द्रविड, शक, यवन, शबर, पौंड् र किरात, यवन, सिंहल, बर्बर, खंस आदि म्लेच्छ माने गए हैं । पुराणों में म्लेच्छों की उत्पत्ति में मतभेद है । विष्णुपुराण में लिखा है कि सगर ने हैहयवंशियों को पराजित कर उन्हें धर्मच्युत कर दिया था और वही लोग शक, यवन, कावोज, पारद और पह्लव नामक म्लेच्छ जाति के हो गए । मत्स्यपुराण में राजा वेणु के शरीरमंथन से म्लेच्छ जाति की उत्पत्ति लिखी गई है । बृहत्संहिता में हिमालय और विंघ्यागिरि तथा विनशन और प्रयाग के मध्य के पवित्र देश के अतिरिक्त अयन्त्र को म्लेच्छ देश लिखा है । बृहत्पारशर में चातुर्वण और अंतराल वर्णो के अतिरिक्त वर्णाचारहीन को म्लेच्छ लिखा है; और प्रायश्चित्ततत्व में गोमांसभक्षी, विरुद्धभाषी और सर्वाचारविहीन ही म्लेच्छ कहे गए हैं ।
२. ताम्र । ताँवा धातु (को॰) ।
३. अनार्य भाषा वा कथन (को॰) ।
४. हिंगु । हींग ।
म्लेच्छ २ वि॰
१. नीच ।
२. जो सदा पाप कर्म करता हो । पापरत । यौ॰—म्लेच्छकंद । म्लेच्छजाति=अनार्य या असंस्कृत जाति । म्लेच्छदेश=चातुर्वर्ण्य व्यवस्था से रहित अनार्य देश । म्लेच्छ भाषा=विदेशी भाषा । अनार्य भाषा । म्लेच्छभोजन । म्लेच्छ मंडल=म्लेच्छ देश । म्लेच्छमुख । म्लेच्छवाक्=म्लेच्छभाषा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
म्लेच्छ m. a foreigner, barbarian, non-Aryan, man of an outcast race, any person who does not speak Sanskṛt and does not conform to the usual Hindū institutions, ŚBr. &c. &c. (f(ई). )
a person who lives by agriculture or by making weapons, L.
a wicked or bad man, sinner, L.
ignorance of Sanskṛt, barbarism, Nyāyam., Sch.
म्लेच्छ n. copper, L.
vermilion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (837,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
म्लेच्छः [म्लेच्छ्-घञ्] 1 A barbarian, a non-Aryan (one not speaking the Sanskrit language, or not conforming to Hindu or Aryan institutions), a foreigner in general; ग्राह्या म्लेच्छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति J. N. V.; म्लेच्छान् मूर्छयते, or म्लेच्छनिवहनिधने कलयसि करवालं Gīt. 1. --2 An outcast, a very low man; (Baudhāyana thus defines the word: --गोमांसखादको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्वाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते ॥.) --3 A sinner, wicked person. --4 Foreign or barbarous speech. --च्छं Copper. --Comp. --आख्यं copper. --आशः wheat. --आस्यं, --मुखं copper. --कंदः garlic. --जातिः f. a savage or barbarian race, a mountaineer. --देशः, --मडंलं a country inhabited by non-Aryans or barbarians, a foreign or barbarous country; [] Ms. 2. 23. --भाषा a foreign language. --भोजनः wheat. --(नं) barley. --वाच् a. speaking a barbarous or foreign language; Ms. 10. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0882-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
म्लेच्छ अपशब्दे वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० अक० सेट् । म्लेच्छयति ते म्लेच्छति अमम्लेच्छत् त अम्लेच्छीत्
म्लेच्छ पु० म्लेच्छ--घञ् । १ अपशब्दे “म्लेच्छोह वा नाम यदप्रशब्द” इति श्रुतिः । कर्त्तरि अच् । २ पामरजातौ, ३ नीचजातौ च पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् “गोमांसखादको यस्तु विरुद्धं बहु भाषते । सर्चाचारविहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते” बौधायनः । ४ पापरते त्रि० मेदि० । ५ हिङ्गुले न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4767,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "म्लेच्छ" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬