🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:59:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुखार
tukhāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुखार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक देश का प्राचीन नाम जिसका उल्लेख अथर्व वेद परिशिष्ट, रामायण, महाभारत इत्यादि में है । विशेष—अधिकांश, ग्रंथों के मत से इसकी स्थिति हिमालय के उत्तरपश्चिम में होनी दी चाहिए । यहाँ के घोड़ें प्राचीन काल में बहुत अच्छे माने जाते थे ।
२. तुषार देश का नीवासी । विशेष—हरिवंश के अनुसार जब महर्षियों ने बेणु का मंथन किया था, तब इस अधर्रतम असभ्प जाति की उत्पत्ति हुई थी; पर डक्त ग्रंथ में इस जाति का निवासस्थान विंध्य पर्वत लिखा है जो और ग्रंथों के विरुद्ध पड़ता है । ३तुषार देश का घोडा़ ।
४. घोड़ा । उ॰—(क) तीख तुखार चाँड़ औ बाँके । तरपहि तबहि तापन बिनु हाँके ।—जायसी ग्रं॰ (गुप्त), पृ॰ १५० । (ख) आना काटर एक तुखारू । कहा सो फेरौ भा असावरू ।—जायसी (शब्द॰) ।
तुखार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]दे॰ तुषार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुखार (often spelt तुषार See also तुःख्˚ and तुक्ख्˚) m. pl. N. of a people (northwest of Madhya-deśa), AV.Pariś. li; MBh.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुक्खारः, तुखारः, तुषारः N. of a people inhabiting the Vindhya mountain; cf. Vikr. 18. 93.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुखा(षा)र पु० विन्ध्यपर्वतस्थे जातिभेदे । “ये चान्ये विन्ध्यनि- लतास्तुखा(षा)रास्तुम्बरास्तथा । अधर्म्मरुचयस्तात! विद्धि तान् वेणसम्भवान्” हरिवं० ५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें