🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:25:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रिक
trika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रीढ़ के नीचे का भाग (2.6.77)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तीन का समूह । जैसे, त्रिकमय, त्रिफला, त्रिकुटा और त्रिभेद ।
२. रीढ के नीचे का भाग जहाँ कूल्हे की हड्डियाँ मिलती हैं ।
३. कमर ।
४. त्रिफला ।
५. त्रिमद ।
६. तिरमुहानी ।
७. तीन रुपए सैकडे का सूद या लाभ आदि (मनु) ।
त्रिक २ वि॰
१. तेहरा । तिगुना । त्रिविध ।
२. तीन का रुप लेनेवाला । तीन के समूह में आनेवाला ।
६. तीन प्रतिशत ।
४. तीसरी बार होनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रिक mfn. triple, threefold, forming a triad, RV. x, 59, 9.; Lāṭy. (Stoma; cf. एक-), Śulbas. i; Suśr. &c.
happening the 3rd time, Pāṇ. v, 2, 77
(with or without शत) 3 per cent, Mn. viii, 152; Kull.
त्रिक m. (n., L.) a place where 3 roads meet, Hariv.; Jain.
= त्रि-कट, Npr.
Trapa bispinosa, ib.
त्रिक n. a triad (cf. कटु-, तौर्य-, त्रि-, पञ्च-), Mn. ii, vii; Pat. & Kāś.; VarBṛS.
the loins, regio sacra, hips, Hariv.; Pañcat.; Suśr. (also ‘the part between the shoulder-blades’) &c.
the triple Vyāhṛti, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (461,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रिक a. [त्रयाणां संघः कन्] 1 Triple, three-fold. --2 Forming a triad. --3 Three per cent. --4 Happening the third time. --कं 1 A triad. --2 A place where three roads meet. --3 The lower part of the spine, the part about the hips; त्रिके स्थूलता Pt. 1. 190; कश्चिद्विवृत्तत्रिकभिन्नहारः R. 6. 16. --4 The part between the shoulderblades. --5 The three spices. --का 1 A contrivance for raising water (like a wheel) over which passes the rope of the bucket. --2 The cover of a well.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0551-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिक न० त्रयाणां संघः कन् । १ त्रित्वसङ्ख्यायाम् २ पृष्ठवंशाधो- भागे, ३ कटिभागे, ४ त्रिफलायाम् (हरितक्यामलकीवयस्था- फलत्रये) ५ त्रिकटुनि, (शुण्ठोपिप्पलीमरिचत्रये) । वा- तादिषु मिलितेषु त्रिषु कायति कै--क । ६ गोक्षुरे पु० अमरः । ७ त्रिपथसंस्थाने हेम० । ८ त्रिमदे “गुडुची- सारसंयुक्तात् त्रिकत्रयसमन्वयात् । वातरक्तं नि- हन्त्याशु सर्वरोगहरन्त्वयः” सुखबोधः त्रिकत्रयं त्रिकटु- त्रिमदम् त्रिफलम् चेति त्रयमित्यर्थः । “युगं ससूत्कारवि- वर्तितत्रिकः” माघः । “व्यपोढपार्श्वैरपवर्तितत्रिका” किरा० । “त्रिफला तु फलत्रिकम् “कश्चिद्विवृत्तत्रि- कभिन्नहारः” रघुः । “एकं द्विकं त्रिकं चैव चतुषकं पञ्चकं तथा” हरिका० । तृतीयेण रूपेण ग्रहणं यस्य कन् पूरणप्रत्ययस्य वा लुक् । ९ तृतीयके त्रि० । त्रयः अधिकाः शुल्कं लाभो वृद्धिर्वा यत्र शतादौ १० त्र्यधिकलाभादियुक्ते शतादौ । “द्विकं त्रिकं चतुष्कञ्च पञ्चकञ्च शतं सभम् । मासस्य वृद्धिं गृह्णीयात् वर्णाना- मनुपूर्वशः” मनुः । (शतकरा तिनटाका सुद) “स्फिगस्थ्नोः पृष्ठवंशास्थ्नोर्यः सन्धिस्तत्त्रिकं स्मृतम्” इत्युक्ते ११ सन्धिभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3361,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिकं, क्ली, (त्रयाणां सङ्घः । “संख्यायाः संज्ञा- सङ्घसूत्राध्ययनेषु ।” ५ । १ । ५८ । इति कन् ।) पृष्ठवंशाधरः । इत्यमरः । २ । ६ । ७६ ॥ (यथा, माघे । १२ । १० । “नस्या गृहीतोऽपि धुवन्विषाणयो- र्युगं ससूत्कारविवर्त्तितत्रिकः ॥”) त्रयम् । इति मेदिनी । के, २६ ॥ (यथा, मनुः । ७ । ५१ । “दण्डस्य पातनञ्चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यात् कष्टमेतत्त्रिकं सदा ॥”) त्रिपथसंस्थानम् । इति हेमचन्द्रः । ४ । ५२ ॥ त्रिफला । त्रिकटु । त्रिमदः । यथा, सुखबोधे । गुडूचीसारसंयुक्तात्त्रिकत्रयसमन्वयात् । वातरक्तं निहन्त्याशु सर्व्वरोगहरन्त्वयः ॥” (तृतीयेन रूपेण ग्रहणं यस्य । तृतीय + “तावतिथं ग्रहणमिति लुग्वा ।” ५ । २ । ७७ । इति कन् पूरणप्रत्ययस्य च लुक् । तृतीयके, त्रि । यथा, मनुः । ८ । १४२ । “द्विकं त्रिकं चतुष्कञ्च पक्षकञ्च शतं समम् । मासस्य वृद्धिं गृह्णीयात् वर्णानामनुपूर्व्वशः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-654-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें