🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:19:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रिफला
triphalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हरड़-बहेड़ा-आँवला का योग (2.9.111) फलत्रिक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रिफला संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आँवले, हड़ और बहेड़े का समूह । विशेष—यह आँखों के लिये हितकारक, अग्निदीपक, रुचिकारक, सारक तथा कफ, पित्त, मेह, कुष्ट और विषमज्वर का नाशक माना जाता हैं । इससे वैद्यक में अनेक प्रकार के घृत आदि बनाए जाते हैं । पर्या॰—त्रिफली । फलत्रय । फलत्रिक ।
२. वह चूर्ण जो इन तीनों फलों से बनाय जाता है । विशेष—यह चूर्ण बनाते समय एक भाग हड़, दो भाग बहेड़ा और तीन भाग आँवला लिया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रि—फला f. (Pāṇ. iv, 1, 64, Vārtt. 3) the 3 Myrobalans (fruits of Terminalia Chebula, T˚, and Phyllanthus Emblica; also तृफ्˚, L.), Suśr.; VarBṛS. xvi; Kathās. lxx; KātyŚr., Sch.
the 3 sweet fruits (grape, pomegranate, and date), Npr.
the 3 fragrant fruits (nutmeg, areca-nut, and cloves), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (459,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिफला स्त्री त्रयाणां फलानां समाहारः अजा० टाप् । “पथ्या विभीतधात्रीणां फलैः स्यात् त्रिफला समा” इत्युक्ते हरीतक्यादित्रये । तद्गुणा भावप्र० उक्ता यथा “फलत्रिकञ्च त्रिफला सा वरा च प्रकीर्तिता । त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठहरा सरा । चक्षुष्या दीपनी रुच्या विषमज्वरनाशिनी” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3375,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिफला, स्त्री, (त्रयाणां फलानां समाहारः । अजादित्वात् “द्विगोः ।” ४ । १ । २१ । इति न ङीप् ।) मिलितसमभागहरीतकीविभीतका- मलकीफलानि । तत्पर्य्यायः । त्रिफली २ फलत्रयम् ३ फलत्रिकम् ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्या गुणाः । त्रिदोषनाशित्वम् । नात्युष्णत्वम् । मलभेदित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ तन्नामगुणाः । “पथ्याविभीतधात्रीणां फलैः स्यात्त्रिफला समैः । फलत्रिकञ्च त्रिफला सा वरा च प्रकीर्त्तिता ॥ त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठहरा सरा । चक्षुष्या दीपनी रुच्या विषमज्वरनाशिनी ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (“हरीतक्याश्चामलक्या विभीतस्य फलन्तथा । त्रिफलेत्युच्यते वैद्यैर्वक्ष्यामि भागनिर्णयम् ॥ एकभागं हरीतक्या द्बौ भागौ च विभीतकम् । आमलक्यास्त्रिभागञ्च सहैकत्र प्रयोजयेत् । त्रिफला कफपित्तघ्नी महाकुष्ठविनाशिनी ॥ आयुष्या दीपनी चैव चक्षुष्या व्रणशोधिनी । वणप्रदायिनी घृष्ट्वा विषमज्वरनाशिनी ॥ सर्व्वरोगप्रशमनी मेधास्मृतिकरी परा । वक्ष्यामि योगयुक्तिञ्च रोगे रोगे पृथक् पृथक् ॥ वाते घृतगुडोपेता पित्ते समधुशर्करा । श्लेष्मणि त्रिकटूपेता मेहे समधुवारिणा ॥ कुष्ठे च घृतसंयुक्ता सैन्धवेनाग्निमान्द्यहा । चक्षुर्धावनके क्वाथो नेत्ररोगनिवारणः ॥ घृतेन हरते कण्डूं भातुलुङ्गरसैर्वमिम् । गुल्मार्शः शूरणगुडैः सद्यः स्याद्गुणकारकः ॥ क्षीरेण राजयक्ष्माणं पाण्डुरोगं गुडेन च । भृङ्गराजरसेनापि घृतेन सह योजितः ॥ बलीपलितहन्ता च तथा मेधाकरः स्मृतः । सक्षीरः सगुडः क्वाथो विषमज्वरनाशनः ॥ सशर्कराघृतक्वाथः सर्व्वजीर्णज्वरापहः ॥ एषा नराणां हितकारिणी च सर्व्वप्रयोगे त्रिफला स्मृता च । सर्व्वामयानां शमनी त्त सद्यः सतेजकान्तिं प्रतिमां करोति ॥ शोथे तथा कामलपाण्डुरोगे तथोदरे मूत्रयुता हिता च । हितातिसारे ग्रहणीविकारे हिता च तक्रेण फलत्रिका च ॥ क्षीणेन्द्रिये यक्ष्मणि जीर्णरोगे क्षीरेण यक्ता त्रिफला हिता च । स्यान्नेत्ररोगे च शिरोगदे च कुष्ठे च कण्डूव्रणपीडिते च । मूत्रग्रहे कामलकेऽग्निमान्द्ये हिता जलेन त्रिफला हि कल्कः ॥ [] स शीतकाले गुडनागरेण सशर्करा क्षीरयुता तथोष्णे । वर्षासु शुण्ठी सहिता नराणां फलत्रिका सर्व्वरुजाहरा स्यात् ॥” इति महर्ष्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे कल्प- स्थाने त्रिफलाकल्पोनाम द्बितीयोऽध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-660-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्रिफला" आता है (13)
वरा त्रिफला । रेणुका नामक गंधद्रव्यत्रिक तीन का समूह । जैसे, त्रिकमय, त्रिफला, त्रिकुटा और त्रिभेदनाराचघृत वैद्यक में एक घृत जो घी में चीते की जड़, त्रिफला, भटकैया, बायबिडंग, आद…त्रिकत्रप त्रिफला, त्रिकुटा और त्रिमेद । अर्थात् हड, बहेडा और आँवला; सोंठ, मिर्च…नेत्र्यगण रसौत, त्रिफला, लौध, ग्वारपाठा, वनकुलथी आदि नेत्ररोगों के लिये उपकारी औ…पांडुपंचानन रस संज्ञा पुं॰ वैद्यक में एक प्रकार का रस जिसे त्रिकटु, त्रिफला, दंतीम…फलत्रय द्राक्षा, परुष और काशमीरी, ये तीनों फलत्रिवर्ग अर्थ, धर्म और कामफलोत्तमा काकली दाखत्रिवर्णक गोखरूतृपला लतावज्रक्षार वैद्यक में एक रसायन योग जिसका व्यवहार गुल्म, शूल, अजीर्ण, शोथ तथा मंदा…श्रेष्ठा बहुत उत्तम स्त्री
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें