🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द
da
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द संस्कृत या हिंदी वर्णमाला में अठारहवाँ व्यंजन जो तवर्ग का तीसरा वर्ण है । इसका उच्चारण स्थान दंतमूल है; दंतमूल में जिह्वा के अगले भाग के स्पर्श से इसका उच्चारण होता है । यह अल्पप्राण है और इसमें संवार, नाद और घोष नामक बाह्य प्रयत्न हैं ।
द १ वि॰ [सं॰]
१. उत्पन्न करनेवाला ।
२. देनेवाला । दाता । विशेष—इस अर्थ में इसका व्यवहार स्वतंत्र रूप से नहीं होता ; बल्कि किसी शब्द के अंत में जोड़ने से होता है । जैसे, सुखद (सुख देनेवाला), जलद (जल देनेवाला, बादल) आदि ।
द २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. दान ।
३. दाता ।
द ३ संज्ञा स्त्री॰
१. भार्या । कलत्र । स्त्री ।
२. रक्षा ।
३. खंडन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द the 3rd and soft letter of the 4th or dental class.
2. द mf(आ)n. (√ 1. दा) ifc. (Pāṇ. iii, 2, 3) giving, granting, offering, effecting, producing (e.g. अभीष्ट-, ‘giving any desired object’, Pañcat. ii, 50; गज-वाजि-वृद्धि-, ‘promoting the welfare of elephants and horses’, VarBṛS. xviii, 5), Mn.; MBh. &c. (cf. अग्नि-; अ-दोम-द; अन्न-, अर्थ-, गर्भ-, जन्म- &c.)
द m. n. a gift, L.
3. द mfn. (√ दो) ifc. See अनल-, 2. जीव-
द m. n. the act of cutting off, L.
4. द mfn. (√ 4. द-) ifc. See ऋश्य-द.
5. द = दत् cf. अ-पन्न-, पन्न-
षो-ड.
6. द m. a mountain, L.
द n. a wife (derived fr. दम्-पती), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (464,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द a. (At the end of comp.) Giving, granting, producing, causing, cutting off, destroying, removing; as धनद, अन्नद, गरद, तोयद, अनलद &c. --दः 1 A gift, donation. --2 A mountain. --दं A wife. --दा 1 Heat. --2 Repentance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0553-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द दकारः तवर्गीयतृतीयवर्णः व्यञ्जनवर्णभेदः अस्यो- च्चारणस्थानं दन्तमूलम् । दन्तमूलेन सह जिह्वा- ग्रेण स्पर्शनादस्य उच्चार्य्यत्वात् स्पर्शवर्णता । अस्यो- च्चारणे याह्यभयत्नाः संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च । तस्य वाघकशब्दा वर्णाभिधानोक्ता यवा । “दोऽद्रीशोधातकि र्धाता दाता त्रासः कलत्रकम् । दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिरावहनी धरा । सुषुम्णा योगिनी सद्यःकुन्तलो वामगुल्फकः । कात्यायनी शिवा दुर्गाऽनङ्गनामा त्रिकण्टकी । स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्णः श्यामा जितेन्द्रियः । धर्मकृद्वामदेवश्च भ्रमरेहः सुचञ्चला । हरिद्रापुरवेदी च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः” श्रस्याधिष्ठातृदेवता ध्यानादि यथा “ध्यानमस्य दकारस्य वक्ष्यते शृणु पार्वति! । चतुर्भुजा पीतवस्त्रां नवयौवनसंश्रिताम । अनेकरत्न- घटितहारनुपूरशोभिताम् एवं ध्यात्व दकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् । त्रिशक्तिसहितं देवि! त्रिवि- न्दुसहितं तथा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं दकारं प्रणमा- न्थहम्” वर्णोद्धारतन्त्रम् । अस्य स्वरूपं यथा “दकारं शृणु चार्वहि! बतुर्वर्गप्रदायकम् । पञ्चदवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा । त्रिशक्तिसहितं देवि! त्रिविन्दु सहितं यदा । व्यात्मादितत्त्रसंयक्तं स्वयं परमकुण्डली । रक्तविद्युल्लताकार टकरि हृदि भावयेत्” कामधेनुमन्त्रम् । ताव्यादौ अस्व प्रयोगे सौख्यं फलम् । दोघः सौख्यं मुदं नः” वृत्त० र० टी० उक्तेः । मावृकान्वासेऽस्य वामगुल्फे न्यास्यः ।
द पु० दैप्--शुद्धो दा--दाने टो--खण्डने वा क दद--दाने बा० ड वा । १ पर्वते २ दत्ते ३ दातरि च मेदि० । ४ कलत्रे न० एकाक्षरकोषः । दो--खण्डने सम्प० भावे क्विप् । ५ खण्डने ६ रक्षणे च स्त्री मेदि० । “दाददोदुद्ददुद्दादीदादादोदूददीददोः । दुद्दादं दददे दुद्दे- ददाददददोऽददः” माघः अस्य मल्लिनाथवाख्यायामर्थ विशेषा बोध्याः । “स्मरशापावधिदां सरस्वतीम्” कुमा० “करिणां मुदे सनलदा नलदाः” किरा० । “स्यादस्या- नलदं विना न दलने तापस्य कोऽपि क्षमः” “दे! वःपतिर्विदुवि नैषधराजगत्याः” नैषधम् । हे विदुषिदे विद्वज्जने दात्रि! वो वरुणः इति वरुणपक्षे च्छेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3404,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द, दकारः । स व्यञ्जनाष्टादशवर्णः तवर्गतृतीय- वर्णश्च । अस्योच्चारणस्थानं दन्तः । इति व्याक- रणम् ॥ (यथा, शिक्षायाम् । १७ । “स्युर्मूर्द्धन्या ऋटुरषा दन्त्या ऌतुलसाः स्मृताः ॥”) अस्य स्वरूपं यथा, -- “दकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुर्व्वर्गप्रदायकम् । पञ्चदेवमयं वर्णं पञ्चप्राणमयं सदा ॥ त्रिशक्तिसहितं देवि ! त्रिविन्दुसहितं सदा । आत्मादितत्त्वसंयुक्तं स्वयं परमकुण्डली ॥ रक्तविद्युल्लताकारं दकारं हृदि भावय ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ [] अस्य ध्यानादि यथा, -- “ध्यानमस्य दकारस्य वक्ष्यते शृणु पार्व्वति ! । चतुर्भुजां पीतवस्त्रां नवयौवनसंस्थिताम् ॥ अनेकरत्नघटितहारनूपुरशोभिताम् । एवं ध्यात्वा दकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” अस्य नामानि यथा, नानातन्त्रशास्त्रे । “दोऽद्रीशो धातकिर्धाता दाता दलं कलत्रकम् । दीनं ज्ञानञ्च दानञ्च भक्तिराहवनी धरा ॥ सुषुम्ना योगिनी सद्यः कुण्डलो वामगुल्फकः । कात्यायनी शिवा दुर्गा लङ्घना ना त्रिकण्डकी ॥ स्वस्तिकः कुटिलारूपः कृष्णश्चोमा जितेन्द्रियः । धर्म्महृद्वामदेवश्च भ्रमा बहुसुचञ्चला ॥ हरिद्रापुरमत्रौ च दक्षपाणिस्त्रिरेखकः ॥”
दं, क्ली, (ददाति आनन्दमिति । दा + बाहुल- कात् कः ।) भार्य्य । इत्येकाक्षरकोषः ॥
दः, पुं, (दै प शुद्धौ वा दा दाने + बाहुलकात् कः ।) अचलः । दत्तः । दाता । इति मेदिनी दे, १ ॥ (दो च्छेदे + डः ।) खण्डनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । १९ । ११४ । “दाददोदुद्ददुद्दादी दादादोदूददी ददोः । दुद्दादं दददे दुद्दे ददादद ददोऽददः ॥” “दद्यते इति दादोदानम् । दददाने कर्म्मणि घञ् । दादं ददातीति दाददो दानप्रदः ।” इत्यादौ मल्लिनाथकृतटीकायामर्थविशेषा बोद्धव्याः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-669-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें