🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:32:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दंतधावन
daṃtadhāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दंतधावन संज्ञा पुं॰ [सं॰ दन्तधावन]
१. दाँत धोने या साफ करन े का काम । दातुन करने की क्रिया ।
२. दतौन । दातुन ।
३. खैर का पेड़ । खदिर वृक्ष ।
४. करज का पेड़ ।
५. मौलसिरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दन्त—धावन n. id., Kauś.; Gaut.; Mn. iv; Yājñ. i; MBh. &c.
= -पवन, R. ii; Suśr. iv, 22; Pāṇ. vi, 2, 150, Kāś.; GarP.
N. of a ch. of PSarv.
दन्त—धावन m. Acacia Catechu, L.
Mimusops Elengi, L.
a kind of करञ्ज, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (468,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दन्तधावन पु० दन्तान् धावयति शोधयति धाव--ल्यु । १ खदिरवृक्षे २ गुञ्जकरञ्जे, राजनि० ३ बकुले शब्दच० । एतेषां तत्साधनत्वात् तथात्वम् भावे ल्युट् । ४ दन्त- मार्जने तत्प्रकारो यथा “प्रातर्भङ्क्त्वा च मृद्वग्रं कषायं कटुतिक्तकम् । भक्षयेद्दन्तधावनं दन्तमांसान्यबाधयन् । तस्य काष्ठानि यथा “केऽप्यत्र करवीराम्रकरञ्जबकुलास- नान् । दन्तकाष्ठार्थमन्ये तु सर्वान् कण्टकिनोऽभ्यधुः । स्वदिरश्च कदम्बश्च करञ्जश्च वटस्तथा । तिन्तिडी वेणु- पृष्ठञ्च आम्रनिम्बौ तथैव च । अपामार्गश्च विल्वश्च अर्कश्चोडुम्बरस्तथा । एते प्रशस्ताः कथिता दन्तधावन- कर्मणि” । तत्र निषिद्धकाष्ठानि यथा “गुवाकतालहि- न्तालखर्जूरैः केतकीयुतैः । नारिकेलेन ताड्या च न कुर्य्याद्दन्तधावनम्” । तस्य दिगभेदमुखभेदे शुभाशुभफलं यथा “मृत्युः स्वाद्दक्षिणास्येन पश्चिमास्येन चामयः । पूर्वास्येनोत्तरास्येन सम्पदो दन्तधावनात्” । तस्य तिथि- विशेषे निषेधो यथा “प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्येकादशीषु च । दन्तानां काष्ठसंयोगी दहत्यासप्तमं कुलम्” । दन्त- घर्षणानन्तरं चक्षुःसेचनं यथा । दन्तानूर्द्ध्वमधो घृष्ट्वा प्रातः सिञ्चेच्च लोचने । तोयपूर्णमुखस्तेन दृष्टिराशु प्रसीदति” । रोगविशेषे दन्तकाष्ठवर्जनं यथा “अर्दितः कर्णशूली च दन्तरोगी नवज्वरी । शोषी कासी च मूर्च्छार्त्तो दन्तकाष्ठं विवर्जयेत्” । तस्य गुणा यथा “निहन्ति वक्त्रवैरस्यं जिह्वादन्ताश्रितं मलम् । आरोग्यं रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम्” इति राजबल्लभः । “कृतशौचस्ततः प्राज्ञः कुर्य्याद्दन्तस्य धावनम् । जिह्वाया माजनञ्चापि रसालच्छदनादिभिः । दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पश्चिमाभिमुखस्तथा । न दन्तधावनं कुर्य्यात् कुर्य्याच्चेन्नारकी भवेत् । मध्यमानामिकाभ्याञ्च वृद्धाङ्गु- ष्ठेन च द्विजः । दन्तस्य धावनं कुर्य्यात् तर्जन्या न कदाचन । अश्वत्थवटविल्वानां धात्र्याः काष्ठिकया बुधः । न दन्तधावनं कुर्य्यात्तथेन्द्रसुरसस्य च । नित्यक्रिया- फलं प्रेप्सुस्त्वरया दन्तधावनम् । प्रभाते कुरुते प्राज्ञः सूर्य्योदयविवर्जिते । सूर्य्योदये द्विजश्रेष्ठ! यः कुर्य्याद्दन्त- धावनम् । नित्यक्रियाफलं तस्य सर्वमेव विनश्यति । यः स्नानसमये कुर्य्यात् जैमिने! दन्तधावनम् । निराशाः पितरो यान्ति तस्य देवाः सुरर्षयः । दन्तस्य धावनं कुर्य्याद्यो मध्याह्नापराह्णयोः । तस्य पुष्पं न गृह्णन्ति देवताः पितरो ज्रलम् । स्नानकाले [] पुष्करिण्यां यः कुर्य्याद्दन्तधावनम् । तावज्ज्ञेयः स चाण्डालो यावद् गङ्गां न पश्यति । भगवत्युदिते सूर्य्ये यः कुर्य्याद्दन्तधावनम् । तद्दन्तकाष्ठीं पितरो भुक्त्वा गच्छन्ति दुःखिनः । उपवासदिने विप्र! पितृ- श्राद्धदिने तथा । न च तत्फलमाप्नोति दन्तधावन कृन्नरः । प्रभाते मार्जयेद्दन्तान् वाससा रसनां तथा । कुर्य्याद्वादश विप्रेन्द्र! कवलानि जलैर्बुधः । उपवासे पितृश्राद्ध्वे विधिनानेन जैमिने! । दन्तधावनकृन्मर्त्यः संपूर्णं लभते फलम्” पाद्मे क्रियायोगसारः । “ऊषःकाले तु सम्प्राप्ते शौचं कृत्वा यथार्थवत् । ततः स्नानं प्रकुर्व्वीत दन्तधावनपूर्वकम् । मुखे पर्य्यु- षिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः । तस्मात् सर्वप्रय- त्नेन भक्षयेद्दन्तधावनम् । कदम्बविल्वखदिरकर- वीरवटार्जुनाः । तगरं वृहती जातीकरञ्जार्काति- मुक्तकाः । जम्बूमधूकापामार्गशिरीषोडुम्बरासनाः । क्षीरिकण्टकिवृक्षाद्याः प्रशस्ता दन्तधावने । कटुतिक्त- कषायाश्च धनारोग्यसुखप्रदाः । प्रक्षाल्य भुक्त्वा च शुचौ देशे त्यक्त्वा तदाचमेत् । अमावास्यां तथा षष्ठ्यां नवम्यां प्रतिपद्यपि । वर्जयेद्दन्तकाष्ठन्तु तथैवार्कस्य वासरे । अभावे दन्तकाष्ठस्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दंतधावन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬