🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:08:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दशार्ण
daśārṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दशार्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विंध्य पर्वत के पूर्व दक्षिण की ओर स्थित उस प्रदेश का प्राचीन नाम जिससे होकर धसान नदी बहती है । विशेष—मेघदूत से पता चलता है कि विदिशा (आधुनिक भिलसा) इसी प्रदेश की राजधानी थी । टालमी ने इस प्रदेश का नाम दोसारन (dosaron) लिखा है ।
२. उक्त देश का निवासी या राजा ।
३. तंत्र का एक दशाक्षर मंत्र ।
३. जैन पुराण के अनुसार एक राजा । विशेष—इस राजा ने तीर्थकर के दर्शन के निमित्त जाकर अभिमान किया था । तीर्थंकर के प्रताप से उसे वहाँ १६, ७७, ७२, १६, ॰॰० इंद्र और १३, ३७, ॰५, ७२, ८०, ॰॰, ॰॰, ॰॰० इंद्राणियाँ दिखाई पड़ी और उसका गर्व चूर्ण हो गया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दशार्ण mfn. having 10 syllables, VS. iii, 41, Sch.
दशार्ण m. pl. (g. विमुक्तादि) ‘Ten Lakes’, N. of a people (south-east of Madhya-deśa, VarBṛS.), MBh.; Hariv.; R.; Megh.
दशार्ण m. sg. a Daśārṇa king, MBh. v, 7519
दशार्ण n. the Daśārṇa country, Pāṇ. vi, 1, 89, Vārtt. 8, Pat. (दश + ऋण)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (472,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दशार्ण N. of a country, through which flows the Daśārṇā (Dasan). It was the eastern part of Mālava or Mālvā, its capital being Vidiśā--the modern Bhilsā--situated on the Vetravatī or Betva, cf. Me. 24, 25 and Kādambarī. Kālidāsa also makes Vidiśā a river which is probably the same as the Bees that joins the Betva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1194-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दशार्ण पु० दश ऋणानि दुग्संणि भूमयो जलाधारा वा यत्र “प्रवत्सेत्यादिना” पा० वृद्धिः । १ देशभेदे स च देशः वृ० सं० कूर्म्मविभागे १४ अ० आग्नेय्यामुक्तो यथा “आग्नेय्यां दिशि कोसलाः” इत्युपक्रमे “निषादराष्ट्राणि पुरिकदाशार्णाः” । स्वार्थे अण् । “तुलाधरेऽवन्त्यपरान्त्य साधून् बणिग्दशार्णान् भरुकच्छपांश्च” ५ अ० । “सप्त- व्याधा दशार्णेषु” श्राद्धे पाठ्यपितृगाथा । तद्वावकशब्दो यत्रानुवाकेऽध्याये अस्ति विमुक्ता० अण् । दाशार्ण दशार्ण- शब्दयुक्ते अनुवाके अध्याये च । सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । दाशार्ण पित्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि तन्नृपे च “तत्र दाशार्णको राजा सुधर्म्मा लोमहर्षणम् । कृतवान् भीमसेनेन महद्युद्धंनिरायुधम्” भा० स० २८ अ० । भीमप्राचीजये । अत्र स्वार्थे क । बहुषु अणो लुक् । “पूर्वमागस्कृतो जित्वा दशार्णाः समरे जिताः” भा० आ० ११३ अ० । “विजित्याल्पेन कालेन दशार्णानजयत् प्रभुः । प्रतीचीस्थोऽपि तन्नामा देशोऽस्ति “तान् दशार्णान् स जित्वा च प्रतस्थे पाण्डुनन्दनः” भां० स० ३१ अ० । नकुलप्रतीचीजये । अतएव भा० भी० ९ अ० “अतऊर्द्धं जनपदान्निबोध गदतोमम” इत्यु पक्रमे “उत्तमाश्च दशा- र्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह” इत्यत्र उत्तमत्वेन पूर्वं पूर्वदक्षिणस्याम् दशार्णानुक्त्वा “जठराः कुक्कुराश्चैव सदशार्णाश्च भारत! । पुनरन्यो निर्विशेषणो दशार्णदेश उक्तः । परस्ताच्च “वातायना दशार्णाश्च रोमाणः कुशवि- न्दवः इत्यत्र वातायनत्वेनविशेषणात् तादृशोऽपि देशभे- दोऽस्तीति गम्यते । “सम्पत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थ्यायि हंसा दशार्णाः” मेघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3506,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दशार्णः, पुं, (दश ऋणानि दुर्गभूमयो जलाधारा वा यत्र । “एत्येधत्यूट्सु ।” ८ । ४ । ६५ । इत्यस्य “प्रवत्सतरकम्बलवसनार्णदशानामृणे ।” इति वार्त्तिकोक्त्या वृद्धिः ।) देशविशेषः । स बिन्ध्य- पर्व्वतस्य पूर्व्वदक्षिणस्यां दिशि वर्त्तते । (यथा, बृहत्संहितायाम् । १४ । १० । “किष्किन्धकण्टकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिक- दशार्णाः ॥” [] तदस्याभिजनः तस्य राजा वा अण् । तद्देश- वासिनि तन्नृपतौ च त्रि । यथा, महाभारते । १ । ११३ । २५ । “पूर्व्वमागस्कृतो गत्वा दशार्णाः समरे जिताः । पाण्डुना नारसिंहेन कौरवाणां यशोमृता ॥” दश अर्णानि वर्णानि यत्र । दशाक्षरमत्न- विशेषः । यथा, गोतमीयतन्त्रे । २ अध्याये । “दशानामपि तत्त्वानां साक्षी वेत्ता तथाक्षरम् । दशाक्षर इति ख्यातो मन्त्रराजः परात्परः ॥ लुप्तबीजस्वभावत्वात् दशार्ण इति कथ्यते ॥”) नदीविशेषे, स्त्री । इति शब्दार्थकल्पतरुः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-696-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें