🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दह
daha
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ह्यद (आद्यंत विपयंय), अथवा सं॰ द्रह, प्रा॰ दह]
१. नदी में वह स्थान जहाँ पानी बहुत गहरा हो । नदी के भीतर का गड्ढा । पाल । उ॰—ले वसुदेव घँसे दह सामुहिं तिहूँ लोक उजियारे हो ।—सूर (शब्द॰) । यौ॰—कालीदह ।
२. कुड । हौज । उ॰—टोपन टूटि उठै असि सच्छी । दह में मनौ उच्छलै मच्छी ।—लाल (शब्द॰) ।
दह २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दहन] ज्वाला । लपट । लौ ।
दह ३ वि॰ [फा़॰] दस । उ॰—(क) भादों घोर राति अँधियारी । द्वार कपाट कोट भट रोके दह दिसि कंत कंस भय भारी— सूर (शब्द॰) । (ख) हाट बाट नहिं जाहिं निहारी । जनु पुर दह दिसि लागि दवारी ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—दहचंद = दसगुना । दहदिला = साहसी । वीर । दहदिसि = चारों ओर । दसो दिशाओं में । उ॰—दहदिसि दीपक तेज के बिन बाती बिन तेल । चहुँ दिसि सूरज देखिए दादू आद्भुत खेल ।—दादू॰, पृ॰ १०० । दहरोजा = चंद दिन का । कुछ दिनों का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दह दीप्तौ अक० दाहे सक० चु० उभ० सेट् इदित् । दंहयति ते अददंहत् त ।
दह दाहे भस्मीकरश्चे सक० भ्वा० प० अनिट् । दहति अधाक्षीत् ददाह देहतुः । दग्धा दह्यात् धक्ष्यति । दग्धः दग्धिः दग्ध्वा दग्धव्यः दहनीयः दाह्यः । दाहः दहनम् । दाहयति अददीहत् दिधक्षति “उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम्” हितो० “क्रुद्धं कुलं धक्ष्यति विप्रबह्निः” भट्टिः वृक्षान- ङ्गारकारीव मैनान् धाक्षीः समूलकान्” भा० स० । ६० अ० “दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः” सा० द० “देहं धारणयाग्नेय्या दग्ध्वा धामाविशत् स्वकम्” भाग० “दग्धव्योऽसौ कटाग्निना” सनुः । “कर्म्मणि दह्यते अदाहि देहे । “दह्यते च कुलं सर्वम्” चाणक्यः । “देहे लङ्का मतेश्वरा” भट्टिः दंदह्यते । “दंदह्यमानां शोकेन” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3510,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दह, औ दाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-अनिट् ।) औ, अधाक्षीत् । दाहो भस्मी- करणम् । दहत्यग्निः काष्ठम् । इति दुर्गादासः ॥
दह, इ क दीप्तौ । दाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं-दीप्तौ अकं-दाहे सकं-सेट् ।) इ क, दंहयति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दह" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें