🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:36:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दाक्ष
dākṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दाक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दक्षिण । दक्षिण दिशा [को॰] ।
दाक्ष २ वि॰ दक्ष संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाक्ष mf(ई)n. (fr. दक्ष) relating to Dakṣa (Hariv.) or to Dākṣi (Pāṇ. iv, 2, 112)
southern, dwelling in the south, SŚaṃkar.
दाक्ष m. or n. the south (in ˚षस्यायन n. the sun's progress towards s˚, the winter solstice and sacrifice then performed, Mn. vi, 10 [v.l. दक्ष्˚])
दाक्ष m. pl. N. of the disciples of a partic. school (see कुमारी-द्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (475,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दाक्ष a. (क्षी f.) Relating to Dakṣa. --क्षं The south.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0562-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दाक्ष त्रि० दक्षस्येदम् अण् । दक्षसम्बन्धिनि मखादौ “भागी- यसां भागमादातुमिच्छन् महो दाक्षो येन कृत्तोऽन्यथा- वत्” हरिवं०१३१ अ० । दाक्षीणां सङ्घः अङ्को लक्षणं वा इञन्तात् अण् । २ दाक्षिसमुदाये ३ तदङ्के च पु० ४ तल्लक्षणे न० । “परम्परासंवद्धोऽङ्कः साक्षात्तु लक्षणम्” सि० कौ० । दाक्षेः छात्राः “इञश्च” पा० अण् । ५ दाक्षेः छात्रेषु ब० ब० । दाक्षेरागतः अण् । ६ दाक्षेरागते त्रि० । गोत्र- चरणात् वुञि प्राप्ते “न दण्डमानवान्तेवासिषु” पा० पर्य्युदासात् अणेव । ७ दाक्षेः दण्डप्रधानमानवेषु ८ अ- न्तेवासिषु च तेन तद्भिन्नेषु दाक्षकः । तेषु तु दाक्षा- दण्डमानवाः शिष्या वा” सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3512,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें