🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:10:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दिवा
divā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
दिन में (3.4.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दिवा संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिन । दिवस ।
२. २२ अक्षरों का एक वर्णावृत्त । एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में ७ भगण और १ गुरु होता है । इसेक दूसरे नाम 'मालिनी' और 'मदिरा' भी है । जैसे,—भातस गौरि गुसाँइन को वर राम धनू दुइ खंड कियो ।
३. दे॰ दीया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिवा ind. (for दिवा, instr. of 3. दिव्) g. स्वरादि, by day (often opposed to नक्तम्), RV.
used also as subst., e.g. दिवा भवति, ChUp. iii, 11, 3
(with रात्रिस्), MBh. ii, 154 &c.
esp. in beginning of comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (478,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दिवा ind. By day, in the daytime; दिवाभू ‘to become day.’ --Comp. --अटनः a crow. --अंध a. blind by day. --(धः) an owl. --अंधकी, --अंधिका a musk-rat. --अवसानं ‘close of day’, evening. --करः {1} the sun; Ku. 1. 12, 5. 48. {2} a crow. {3} the sun-flower. --कीर्तिः {1} a Cāṇḍāla, a man of low caste. {2} a barber. {3} an owl. --चरः {1} a Cāṇḍāla. {2} a kind of bird (श्यामा). --निशं ind. day and night. --पुष्टः, --मणिः the sun. --प्रदीपः ‘a lamp by day’, an obscure man. --भीतः, --भीतिः {1} an owl; दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवांधकारं Ku. 1. 12. {2} a white lotus (opening at night). {3} a thief, house-breaker. --मध्यं midday. --रात्रं ind. day and night. --वसुः the sun. --शय a. sleeping by day; R. 19. 34. --स्वप्नः, --स्वापः sleep during day-time. --(पः) an owl.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0565-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिवा अव्य० दिव--का । दिवसे अमरः “दिवा मातर्युष्म- च्चरणयुगलध्याननिरनः” कर्पूरस्तवः “पश्चिमान्तु समा- सीनो मलं हन्ति दिबाकतम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3586,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दिवा, व्य, दिनम् । इत्यमरः । ३ । ४ । ६ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ११ । ३४ । “क्षणा लवा मुहूर्त्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च ॥”)
दिवा, [न्] पुं, (दिव्यत्यस्मिन्निति । दिव + “कनिन् युवृषीति ।” उणां । १ । १५६ । इति सूत्रे “बहुलवचनात् केवलादपि कनिन् ।” इति उज्ज्वलदत्तोक्त्या कनिन् ।) दिनम् । इत्युणादि- कोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-711-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें