🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:23:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

देवदाली
devadālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
देवदाली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक लता जो देखने में तुरई की बेल से मिलती जुलती होती है । विशेष—इसकी पत्तियाँ भी तुरई की पत्तियों के सामान पर उन से छोटी होती हैं और कोनो पर नुकीली नहीं होतीं । फल ककोड़े (खेखसे) की तरह काँटेदार होते हैं । वैद्यक में यह कड़ई, तीक्षण, वमनकारक, विरेचक, विषनाशक, क्षयरोग- नाशक, तथा ज्वर, खाँसी, अरुचि, हिचको, कृमि, चूहे के विष इत्यादि को दूर करनेवाली मानी जाती है । पर्या॰—जीमूतक । कंटफला । गरागरी । वेणी । सहा । कोशफला । कटुफला । घोरा । कदंबा । विषहा । ककटी । सारमूषिका । आखुविषहा । वृत्तकोषा । धोषा । विषघ्नी । दाली । लोमशपत्रिका । तुरंगिका ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
देव—दालिका or देव—˚दाली, f. a kind of pumpkin, Suśr.; Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (493,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवदाली स्त्री देवेन मेघशब्देन दालोदलनमस्या गौरा० ङीष् । (घघरवेल) ख्याते लताभेदे “देवदाली रसे तिक्ता कफार्शःशोफपाण्डुताः । नाशयेद् वमनी तिक्ता क्षयहिक्काकृमिज्वरान् । शीता परा खरस्पर्शा विषघ्नी गरनाशनी” भावप्र० । देवदालीफलं तिक्तं कृमिश्लेष्म विनाशनम् । स्रंसनं गुल्मशूलघ्नमर्शोघ्नं बातजित् परम् । देवदालीदलं तक्रे स्वेदितं खण्डितं भृशम् । वेसवारयुते साज्ये भर्जितं हिङ्गुना दृढम्” तत्रैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3735,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
देवदाली, स्त्री, (देवेन मेघोदयेन दालो दलनं यस्याः । गौरादित्वात् ङीष् ।) लताविशेषः । घघरवेल इति सोनैया इति च हिन्दीभाषा । खखसावत्पुष्पवृन्ता । (यथा, सुश्रुते, सूत्रस्थाने । ४९ अध्याये । “कोशातकी सप्तला शङ्खिनी देवदालीकार- वेल्लिका चेत्युभयतो भागहराणि ॥”) तत्पर्य्यायः । जीमूतकः २ कण्टफला ३ गरा ४ गरी ५ वेणी ६ महाकोषफला ७ कट्फला ८ घोरा ९ कदम्बी १० विषहा ११ कर्कटी १२ सारमूषिका १३ वृन्तकोषा १४ आखुविषहा १५ दाली १६ रोमशपत्रिका १७ कुरङ्गिका १८ [] सुतर्कारी १९ देवताडः २० ॥ अस्या गुणाः । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् । कटुत्वम् । पाण्डुकफ- दुर्नामश्वासकासकामलाभूतनाशित्वञ्च । तस्याः फलस्य गुणाः । तिक्तत्वम् । कृमिश्लेष्मगुल्मशूला- र्शोवातनाशित्वम् । स्रंसनत्वञ्च । “पीता गरा खरस्पर्शा विषघ्नी गरनाशिनी ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ तन्नामगुणाः । यथा, भावप्रकाशे । “देवदाली तु वेणी स्यात् कर्कटी च गरागरी । देवताडो वृन्तकोशस्तथा जीमूत इत्यपि ॥ पीतापरा खरस्पर्शा विषघ्नी गरनाशिनी । देवदाली रसे तिक्ता कफार्शःशोथपाण्डुताः ॥ नाशयेद्वामनी तिक्ता क्षयहिक्काकृमिज्वरान् । देवदालीफलं तिक्तं कृमिश्लेष्मविनाशनम् ॥ संसनं गुल्मशूलघ्नमर्शोघ्नं वातजित् परम् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-743-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "देवदाली" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें