🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:40:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रुपद
drupada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रुपद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महाभआरत के अनुसार उत्तर पांचाल का एक राजा । विशेष— यह चंद्रवंशी पूषत का पुत्र था । द्रोणाचार्य और द्रुपद बचपन में एक साथ खेला करते थे और दोनों में बड़ी मित्रता थी । पुषत के मर जाने पर द्रुपद पांचाल का राजा हुआ । हुआ । उस समय द्रोणचार्य जी उसके पास गए और उन्होंने अपनी बचपन की मित्रता का परिचय देना चाहा, पर द्रुपद ने उनाक तिरस्कार कर दिया । जब द्रोणाचार्य जी को भीष्म जी ने कौरवों और पांडवों को शिक्षा देने के लिये बुलाया और द्रोण जी ने उनको बाण विद्या की उत्तम शिक्षा दी तब गुरु- दक्षिणा में उन्होंने कौरवों और पांडवों से यही माँगा कि तुम द्रुपद को बाँदकर मेरे सामने ला दी । कौरव तो उनकी आज्ञा का पालन नहीं कर सके पर पांडवों ने द्रुपद को जीता और उसे बाँधकर अपने गुपु को अर्पित किया । द्रोणाचार्य जी नो द्रुपद से कहा कि तुम गंगा के दक्षिण किनारे राज्य करों, उत्तर के किनारे का राज्य हम करेंगे । द्रुपद उस समय तो मान गया पर उसेक मन में द्रोणाचार्य की ओर से द्वेष बना रहा । उसने याज और उपयाज नामक दे ऋषियों की सहा- यता से ऐसे पुत्र की प्राप्ति के लिये, जो द्रोणाचार्य का नाश कर सके, यज्ञ करना प्रारंभ किया । यज्ञ के प्रसाद से धृष्टद्युम्न नाम का पुत्र और कृष्णा नाम की एक कन्या हुई । द्रुपद के एक ओर पुत्र था जिसका नाम शिखंडो था । कृष्णा अर्जुन आदि पांडवों से ब्याही गई थी । द्रुपद महाभारत के युद्ध में मारा गया ।
२. खंभे का पाय ।
३. खड़ाऊँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रु—पद n. a wooden pillar, a post (to which captives are tied), any pillar or column, RV.; VS.; AV.
द्रु—पद m. N. of a king of the Pañcālas (son of Pṛṣata and father of Dhṛṣṭa-dyumna, of Śikhaṇḍin or Śikhaṇḍinī, and of Kṛṣṇā, the wife of the Pāṇḍu princes, hence called Draupadī), MBh.; Hariv.; Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रुपदः N. of a king of the Pānchālas. [He was a son of Pṛṣata. He and Droṇa were school-fellows, as they [] learnt the science of archery from Droṇa's father, Bharadvāja. After Drupada had succeeded to the throne, Droṇa, when in pecuniary difficulties, went to him on the strength of his former friendship, but the proud monarch disrespected and slighted him. For this Droṇa afterwards got him captured by his pupils the Pāṇḍavas, but waś kind enough to spare his life, and allowed him to retain half his kingdom. But the defeat sustained by him at Droṇa's hands rankled in his soul, and with the desire of getting a son who would avenge the wrong done to him, he performed a sacrifice, when a son named Dhṛṣṭadyumna (and a daughter called Draupadī) sprang up from the fire. This son afterwards treacherously cut off the head of Droṇa; see Droṇa also].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रुपद पु० पञ्चालानामधिपे यज्ञसेनापरनामके नृपभेदे “गच्छताद्यैव पाञ्चालान् द्रुपदस्य निवेशने । स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधनः । एवमुक्ताः प्रयातास्ते पाण्डवा जनमेजय! । राज्ञा दक्षिणपाञ्चालान् द्रुपदे- नाभिरक्षितान्” भा० आः १८४ अ० स च मरुद्गणांशा- ज्जातः यथाह भा० आ० ६७ अ० “सात्यकिः सत्यसन्ध्यश्च योऽसौ वृष्णिकुलोद्भवः । पक्षात् स जज्ञे मरुतां देवाना मरिमर्दनः । द्रुपदश्चापि राजर्षिस्तत एवाभवद्ग- णात् । मानुषे नृपलोकेऽस्मिन् सर्वशस्त्रभृतांवरः” स च भरद्वाजसखस्य पृषतनृपस्य पुत्रः यथोक्तं भा० आ० १३० अ० “भरद्वाजसखा चासीत् पृषतो नाम पार्थिवः । तस्यापि द्रुपदो० नाम तदा समभवत् सुतः । स नित्यमाश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्थिवः । चिक्री- डाध्ययनञ्चैव चकार क्षत्रियर्षभः । ततो व्यतीते पृषते स राजा द्रुपदोऽभवत् । पाञ्चालेषु महाबाहुरुत्तरेषु नरेश्वर!” तस्य द्रोणेन वालसख्येऽपि पश्चात् वैरं जातं यथोक्तं भा० आ० १३१ अ० “ततो द्रुपदमासाद्य भा- रद्वाजः प्रतापवान् । अब्रवीत् पार्थिवं राजन्! सखायं विद्धि मामिह । इत्येवमुक्तः सख्या स प्रीतिपूर्वं जने- श्वरः । भारद्वाजेन पाञ्चाल्यो नामृष्यत वचोऽस्य तत् । सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूः कषायीकृतलोचनः । ऐश्वर्यमद- सम्पन्नो द्रोणं राजाऽब्रवीदिदम् । द्रुपद उवाच । अकृ तेयं तव प्रज्ञा ब्रह्मन्नातिसमञ्जसी । यन्मां व्रवीषि प्रसभं सखा तेऽहमिति द्विज । न हि राज्ञामुदीर्णा- नामेवं भूतैर्नरैः क्वचित् । सख्यं भवति मन्दात्मन्! श्रिया हीनैर्धनच्युतैः । सौहृदं मे त्वया ह्यासीत् पूर्वं सा- मर्थ्यबन्धनम् । न सख्यमजरं लोके हृदि तिष्ठति कस्यचित् । कालोह्येनं विहरति क्रोधो वैनं हर- त्युत । मैवं जीर्णमुपास्स्वं त्वं सख्यं भवत्यपाकृधि । आसीत् सख्यं द्विजश्रेष्ठ! त्वया मेऽर्थनिबन्धनम् । द- रिद्रो न वसुमतो नाविद्वान् विदुषः सखा । न शूरस्य सखा क्लीवः सखिपूर्वं किमिष्यते । ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं श्रुतम् । तयोर्विवाहः सख्यञ्च न तु पुष्ट विपुष्टयोः । नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते । वैशम्पायन उवाच । द्रुपदेनैवमुक्तस्तु भारद्वाजः प्रताप- वान् । मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु मन्युनाऽभिपरिप्लुतः । [] स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् । जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्” द्रोणश्चार्जुनादीन् शिष्यान् कृत्वा तद्द्वारा द्रुपदं पराजित्य वशमानाय्य राज्यार्द्धहरणपूर्वकं द्रुपदेन पुनः सख्यं यथास्थित- मकरोत् यथाह भा० आ० १३९ अ० “ते यज्ञसेनं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्द्धनि । उपाजह्रुः सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभ! । भग्नदर्पं हृतधनं तं तथा बशमागतम् । स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदमव्रवीत् । विमृद्य तरसा राष्ट्रं पुरन्ते मृदितो मया । प्राप्य जीवं रिपुवशं सखिपूर्वं किमिष्यते । एवमुक्त्वा प्रहस्यैवं किञ्चित् स पुनरब्रवीत् । मा भैः प्राणभयाद्वीर! क्षमिणो ब्राह्मणा वयम् । आश्रमे क्रीडितं यत्तु त्वया बाल्ये मया सह । तेन संवर्द्धितः स्नेहः प्रीतिश्च क्षत्रियर्षभ! । प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनरेव जनाधिप! । वरं ददामि ते राजन्! राज्यस्यार्द्धमवाप्नु हि । अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति । अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन! मया तव । राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे । सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल! यदि मन्यसे । द्रुपद उवाच । अनाश्चर्यमिदं ब्रह्मन्! विक्रान्तेषु महात्मसु । प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्च प्रीतिमिच्छामि शाथतीम् । वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तः स तं द्रोणो मोक्षयाभास भारत! । सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्द्धं प्रत्यपादयत् । माक- न्दीमथ गङ्ग
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रुपदः, पुं, पञ्चालदेशीयचन्द्रवंशीयराजविशेषः । तस्य कन्या द्रौपदी । पुत्त्रौ शिखण्डिधृष्टद्युम्नौ । इति महाभारतम् ॥ (क्ली, यूपैकदेशः । यथा, ऋग्वेदे । १ । २४ । १३ । “शुनःशेपो ह्यह्वद्गृभीतस्त्रिषु आदित्यं द्रुप- देषु बद्धः ।” “द्रुपदेषु द्रोः काष्ठस्य यूपस्य पदेषु प्रदेशविशे- षेषु बद्धः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ काष्ठ- पादुका । यथा, वाजसनेयसंहितायाम् । २० । २० । “द्रुपदादिव मुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव ॥” “द्रुस्तरुस्तन्मयं पदं द्रुपदं पादुका तस्मान्मुमु- चानः पृथग् भवन् ।” इति वेददीपः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-760-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें