🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धट
dhaṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तुला । तराजू ।
२. तुला राशि ।
३. तुला- परीक्षा ।
४. धर्म ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धट m. (prob. fr. √ धृ like भट fr. √ भृ) a balance or the scale of a b˚, Hcat. (cf. तुला-)
ordeal by the b˚, Mit.
the sign of the zodiac Libra, Jyot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धटः 1 A balance, a pair of scales. --2 Ordeal by the balance. --3 The sign Libra of the zodiac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0590-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धट पु० धन--शब्दे “पुंसि घः” पा० नस्य टः । १ तुलायाम् उन्मानार्थं मानदण्डभेदे अमरः । तदुपलक्षिते २ तुलाराशौ “सिंहो वृषश्च मेषश्च कन्या धन्वी धटो घटः । चर्कादीनां त्रिकोणानि मूलानि राशयः क्रमात्” ज्यो० त० । ३ परीक्षाभेदे तन्निरुक्तिः पितामहेन दर्शिता यथा धकाराद्धर्ममुद्दिष्टं टकारात् कुटिलं नरम् । धृतं धारयते यस्मात् धटस्तेनाभिधीयते” । तुलाशब्दे ३३३१ पृष्ठादौ [] दृश्यम् । “धटोऽग्निरुदकञ्चैव विषं कोशस्तु पञ्चमः । षष्ठन्तु तण्डुलाः प्रोक्ताः सप्तमं तप्तमाषकम् । अष्टमं फालमित्युक्तं नवमं धर्मजं तथा । दिव्यान्येतानि सर्वाणि निर्दिष्टानि स्वयम्भुवेति” वृहस्पतिः । परी- क्षायां नक्षत्रादिपरीक्षाशब्दे दृश्यम् । धटपरीक्षायां कालविशेषनिषेधौ “तुला स्यात् सर्वकालिकी” इति “बाते वाति विवर्जयेत्” च पितामहेनोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3835-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धटः, पुं, (धं धनं अटति गच्छति प्राप्नोति तोल्य- त्वेनेति । ध + अट् + अच् । शकन्ध्वादित्वात् साधुः ।) तुला । इत्यमरः । ३ । ५ । १७ ॥ तराजु इति धाडा इति च भाषा । (एत- न्निरुक्तिर्यथा, -- “धकाराद्धर्म्ममुद्दिष्टं टकारात् कुटिलं नरम् । धृतो धारयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधीयते ॥” इति दिव्यतत्त्वधृतवचनम् ॥) तुलाराशिः । यथा, च्योतिस्तत्त्वे । “सिंहो वृपश्च मषश्च कन्या धन्वी धटो घटः । अर्कादीनां त्रिकोणानि मूलानि राशयः क्रमात् ॥” तुलापराक्षा । इति परीक्षातत्त्वम् ॥ [] अस्य विवरणं तुलाशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (धर्म्मः । इति विष्णुनारदौ ॥ यथा, -- “अर्च्चयेत्तु धटं पूर्व्वं ततः शिष्टांश्च पूजयेत् ॥” इति दिव्यतत्त्वधृतवचनम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-774-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें