धारकः, पुं, (धरति जलादिकमिति । धृ + ण्वुल् ।) कलसः । तस्योत्पत्त्यादि यथा, -- ब्रह्मोवाच । “उत्पत्तिं लक्षणं मानं कथयामि महामुने ! । धारकाः कलसाश्चैव येन लोके प्रकीर्त्तिताः ॥ अमृते मथ्यमाने तु सर्व्वदेवैः सदानवैः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ उत्पन्नममृतं तत्र महावीर्य्यपराक्रमम् । तस्यायं धारणार्थाय कलसः परिकीर्त्त्रितः ॥ [] कलां कलां गृहीत्वा वै देवानां विश्वकर्म्मणा । निर्म्मितोऽयं सुरैर्यस्मात् कलसस्तेन उच्यते ॥ कलसस्य मुखे ब्रह्मा ग्रीवायान्तु महेश्वरः । मूले तु संस्थितो विष्णुर्मध्ये मातृगणाः स्थिताः ॥ शेषास्तु देवताः सर्व्वा वेष्टयन्ति चतुर्द्दिशम् । कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्त द्बीपास्तु संश्रिताः ॥ नक्षत्राणि ग्रहाः सर्व्वे तथैव कुलपर्व्वताः । हिमवान् हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च ॥ रोहितो माल्यवन्तश्च सूर्य्यकान्तिश्च पर्व्वताः । गङ्गा सरस्वती सिन्धुः सुभगा यमुना नदी ॥ ऐरावती शतह्रदा तथा वैतरणी नदी । गोदावरी नर्म्मदा च मही नाम महानदी ॥ कुरुक्षेत्रं प्रयागश्च एकहंसं पृथूदकम् । अमरेश्वरः पुण्डरीकं गङ्गासागर एव च ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि कलसे निवसन्ति ते । ग्रहाः शान्तिश्च पुष्टिश्च प्रीतिर्गायत्त्रिरेव च ॥ ऋग्वेदोऽथ यजुर्व्वेदः सामवेदस्तथैव च । अथर्व्ववेदसहिताः सर्व्वे कलससंस्थिताः ॥ नवैव कलसाः पुण्याः शम्भुमूर्त्तिसमुद्भवाः । गोभ्योपगोभ्यो मरुतः स्वस्वदश्च तथा परः ॥ मनोहरः खलुर्भद्रः पञ्चमः परिकीर्त्तितः । विरजस्तनुदूषश्च षष्ठसप्तमकावुभौ ॥ अष्टमस्त्विन्द्रियोपेतो नवमो विजयः स्मृतः । नवैव कलसाः ख्याता अधिदेवं निबोधत ॥ शृणु वत्स ! यथा तेषां दिशां न्यासो व्यवस्थितः । नवमो यः समाख्यातो विजयो नाम नामतः ॥ शिवस्तत्र स्थितः साक्षात् सर्व्वपापहरः शुभः । क्षितीन्द्रो ज्येष्ठकलसो द्बितीयो जलसम्भवः ॥ तृतीयः पवनश्चैव चतुर्थस्तु हुताशनः । पञ्चमो यजमानस्तु षष्ठस्त्वाकाशसम्भवः ॥ सोमस्तु सप्तमः प्रोक्त आदित्यश्च तथाष्टमः । एते चोत्पादिता देव्या शिवेनाधिष्ठिताः पुरा ॥ इन्द्रस्य मूर्त्तयश्चाष्टौ सूर्य्यान्ता नवमः शिवः । क्षितीन्द्रः पूर्व्वतो न्यास्यः पश्चिमे जलसम्भवः ॥ वायव्ये वायवो न्यास्य आग्नेये अग्निसम्भवः । नैरृते यजमानस्तु ऐशान्याकाशसम्भवः ॥ सौम्यमुत्तरतो योज्यं सौरं दक्षिणतो न्यसेत् । न्यस्यैवं कलसानान्तु पूर्व्वरूपं विचिन्तयेत् ॥ कलसानां मुखे ब्रह्मा ग्रीवायां विष्णुरेव हि । मध्ये मातृगणाः सर्व्वे सेन्द्रा देवाश्च पन्नगाः ॥ कुक्षौ तु सागरास्तेषां सप्तद्बीपा च मेदिनी । श्रिया चैव तथोमा च गन्धर्व्वा ऋषयस्तथा ॥ पञ्चभूतास्तथा धारास्तेषामवकृताः स्थिताः । पूर्णाः पूतेन तोयेन सिद्धास्त्वेकान्ततो मुने ! ॥ सरित्सरःसखातेन तडागेन जलेन वा । वापीकूपोढदिव्येन सामुद्रेण सुखावहाः ॥ सर्व्वमङ्गलमाङ्गल्याः सर्व्वकिल्विषनाशकाः । अभिषेके सदा ग्राह्याः कलसा ईदृशाः शुभाः ॥ यात्राविवाहकाले वा प्रतिष्ठायज्ञकर्म्मणि । योजनीया विशेषेण सर्व्वकामप्रसाधकाः ॥ ग्रहान् धारयते यस्मान्मातरा विविधास्तथा । दुरितांश्च महाधोरांस्तेन ते धारकाः स्मृताः ॥ [] एकैकान्तु कलां मूर्त्तौ क्षित्यादीनां यथाक्रमम् । संहृत्य संस्थिता यस्मात्तेन ते कलसाः स्मृताः ॥ हैमराजतताम्रा वा मृण्मया लक्षणान्विताः । पञ्चमाङ्गुलवैपुल्यमुत्सेधः षोडशाङ्गुलः ॥ कलसानां प्रमाणन्तु मुखमष्टाङ्गुलं भवेत् ॥” इति देवीपुराणम् ॥ धारणकर्त्तरि, त्रि ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । २ । १७५ । “अप्रियाण्यपि पथ्यानि ये वदन्ति नृणामिह । त एव सुहृदः प्रोक्ता अन्ये स्युर्नामधारकाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-795-a) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।