🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:34:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धेनु
dhenu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हाल में ब्याई (2.9.72) नवसूतिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धेनु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह गाय जिसे बच्चा जने बहुत दिन न हुए हों । सवत्सा गो । पर्या॰—नवप्रसूतिका । नवसूतिका ।
२. गाय । उ॰—कौसल्यादि मातु सब आई । निरखि बच्च जनु धेनु लवाई ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. पृथ्वी (को॰) ।
४. भेट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धेनु mfn. milch, yielding or giving milk
धेनु f. a milch cow or any cow, RV. &c. &c. (ifc. of names of animals also denoting the female of any species of खड्ग-, गो-, वडव-)
any offering or present to Brāhmans instead or in the shape of a cow (mostly ifc. [cf. घृत-, जल-, तिल- &c.], where it also forms diminutives; cf. असि-, खड्ग-)
metaph. = the earth, MBh. xiii, 3165
pl. any beverage made of milk, RV. iv, 22, 6 &c.
धेनु n. N. of a Sāman, ĀrṣBr. (also मरुतां ध्˚ and धेनु-पयसी du.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (520,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धेनुः f. [धयति सुतान्, धीयते वत्सैर्वा, धे-नु इच्च Tv.] 1 A cow, milch-cow; धेनु धीराः सूनृतां वाचमाहुः U. 5. 31. --2 The female of a species (affixed to the names of other animals in this sense); as खड्गधेनुः, वडवधेनुः &c. --3 The earth. (Sometimes at the end of comp. धेनु forms a diminutive; as असिधेनुः, खड्गधेनुः). --4 A gift, present. --Comp. --मक्षिका a gadfly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0601-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धेनु स्त्री धयति सुतान्, धीयते पीयते वत्सैवां धेट्--नु इच्च । १ गोमात्रे वत्सस्य धयनात् तस्यास्तथात्वम् । २ नव- सूतिकायाम् सवत्सायां गवि स्त्री अमरः वत्सैः पीय- मानक्षीरत्वात् तस्यास्तथात्वम् । गोमात्रभेदाः दशविधा यथा वृह० पु० उत्तरखण्डे १५० अ० “गवां जातीस्तु वक्ष्यामि शृणुष्वैकमना द्विज! । प्रथमा- गौरकपिला द्वितीया गौरपिङ्गला । तृतीया रक्तकपिला चतुर्थी नीलपिङ्गला । पञ्चमी शुक्लपिङ्गाक्षी षष्ठी तु शुक्लपिङ्गला । सप्तमी चित्रपिङ्गाक्षी अष्टमी बभ्रुरो- हिणी । नवमी श्वेतपिङ्गाक्षी दशमी श्वेतपिङ्गला । तादृशास्तेऽप्यनड्वाहः कपिलास्तु प्रकीर्त्तिताः” । ३ दाना- र्थकल्पिते धेन्वाकारे गुडादिपदार्थे यथाह हेमा० दा० “अत्र यद्यपि धेनुशब्देन स्वरूपतो गौरेवा० भिधीयते तथापि धेनुशब्दसाधारण्यादिह प्रकरणे गुडधेन्वादीनामपि सन्निवेशो युक्तः तासु च क्रमेण निरूप्यमाणासु “दशमी स्यात् स्वरूपतः” इति स्वरूप- धेनोरन्ते स्थितत्वात् गुडधेन्वादय एव प्रथमतो निरू- ष्यन्ते । तदुक्तं मत्स्यपुराणे “यास्तु पापविनाशिन्यः पठ्यन्ते दश धेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नराधिप! । प्रथमा गुडघेनुः १ स्यात् घृतधेनु २ र- थापि च । तिलधेनु ३ स्तृतीया च चतुर्थी ४ जलसं- ज्ञिका । क्षीरधेनु ५ श्च विख्याता मधुधेनु ६ रथापि च । [] सप्तमी शर्कराधेनु ७ र्दधिधेनु ८ रथाष्टमी । रसधेनु ९ श्च नवमी दशमी स्यात् स्वरूपतः” । “कुम्भाः स्युर्द्रवधेनूना- मितरासान्तु राशयः” । “सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छन्ति- मानवाः” तत्तच्छब्दे दृश्यम् । यशोधनोधेनुमृषेर्मुमोच । “अनिन्द्या नन्दिनी नाम धेनुराववृते वनात्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3909-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धेनु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें