🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:44:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाटिका
nāṭikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाटिका १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का दृश्य काव्य । विशेष—यह एक प्रकार का नाटक ही है जिसमें चार अंक होते हैं । पर इसकी कथ कल्पित होती है । नायिका राजकुलोद- भवा और नवानुरागिणी और नायक धीर ललित होता है । इसमें स्त्री पात्र अधिक होते हैं ।
२. एक रागिनी । विशेष—यह नटनारायण, हम्मीर और अहीरी राग के योग से बनती है और संपूर्ण जाति की मानी जाती हैं । नारद के मत से यह कर्णाटकी और हनुमत के मत से दीपक की पत्नी है । इसका स्वरग्राम यह है— सा, रे, ग, म, प, ध नि, सा ।
नाटिका २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ नाडी] दे॰ नाडी । उ॰— नाहीं पाँच नत्तु तुम साधा । नाहीं नवो नाटिका राधा ।—सं॰ दरिया, पृ॰ ४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाटिका f. a kind of Upa-rūpaka or drama of the second order, Sāh. &c.
any show or representation, Bālar. vii, 76
(in music) N. of a Rāgiṇī
नाटिका f. of ˚टक, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाटिका A short or light comedy, one of the Uparūpakas, q. v.; e. g. the Ratnāvalī, Priyadarśikā or Viddhaśālabhanjikā. The S. D. thus defines it: --नाटिका कॢप्तवृत्ता स्यात्स्त्रीप्राया चतुरंकिका । प्रख्यातो धीरललितस्तत्र स्यान्नायको नृपः ।… स्यादंतःपुरसंबंधा संगीतव्यापृताऽथवा । नवानुरागा कन्याऽत्र नायिका नृपवंशजा । संप्रवर्तेत नेतास्यां देव्यास्त्रासेन शंकितः । [] देवि पुतर्भवेज्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा । पदे पदे मानवती तद्वशः संगमो द्वयोः । वृत्तिः स्यात्कौशिकी स्वल्पविमर्षाः संधयः पुनः ॥ 539.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाटिका स्त्री दृश्यकाव्यभेदे तल्लक्षण यथा “नाटिका कॢप्तवृत्ता स्यात् स्त्रीप्राया चतुरङ्किका । प्रख्यातो धीर- ललितस्तत्र स्यान्नायकोनृपः । स्यादन्तःपुरसम्बन्धा सङ्गी- [] तव्यापृताऽथ वा । नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृप- वंशजा । सम्प्रवर्त्तेत नेताऽस्यां देव्यास्त्रासेन शङ्कितः । देवी पुनर्भवेज्जेष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा । पदे पदे मानवती तद्वशः सङ्गमो द्वयोः । वृत्तिः स्यात् कैशिकी स्वल्पविमर्षाः सन्धयः पुनः” । द्वयोर्नायकनायिकयोः । यथा रत्नावली विद्धशालभञ्जिकादि” सा० द० । सङ्गीत- दामोदरेऽत्र कश्चिद्विशेष उक्तस्तत्रैव दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4020-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाटिका, स्त्री, (नाटक + टापि अत इत्वम् ।) नाटकविशेषः । यथा, -- [] “कैशिकीवृत्तिसंयुक्ता नारीपरिजनोज्ज्वला । चतुर्थसन्धिहीना च नाटिका नृपनायिका ॥ इयं शृङ्गारबहुला ततः स्यात् कैशिकीमयी । मृद्बीयं कैशिकीवृत्तिर्न स्यादन्यरसाश्रया ॥ न कुञ्जरकराघातमात्रं शक्नोति कन्दली । लास्यां विटः पीठमर्द्दः सञ्चयो वाद्यसञ्चयः ॥ अन्तःपुरचरो राज्ञ ईषद्विद्यो विदूषकः । अत्र भार्य्याजितो राजा निभृतः काममाचरेत् ॥ अन्तःपुरगतां कन्यां देवीगुप्तां यियासति । मन्त्रिणि न्यस्तराज्यस्तु सुखसंस्थापितः प्रभुः ॥ युवा भूमिपतिः प्रायो निभृतः काममाचरेत् ॥ कन्यामिह परिणयविषयां देवीगुप्तां महिषीं ज्ञानविरहेण ॥ एके तु । चतुर्भिरङ्कैरुत्पाद्यन्तिसृभिर्नृ पनायकम् । यत् कैशिकीरसप्रायं नाटकं सैव नाटिका ॥ पूर्व्वक्रमान्नाटकक्रमाद्रत्नावली नाटिका । एवमन्यश्चेद्बोद्धव्यः ।” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (अस्या लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ५३९ । “नाटिका कऌप्तवृत्ता स्यात् स्त्रीप्राया चतु- रङ्किका । प्रख्यातो धीरललितस्तत्र स्यान्नायको नृपः ॥ स्यादन्तःपुरसम्बन्धा सङ्गीतव्यापृताथवा । नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृपवंशजा ॥ सम्प्रवर्त्तेत नेतास्यां देव्यास्त्रासेन शङ्कितः । देवी पुनर्भवेज्ज्येष्ठा प्रगल्भा नृपवंशजा ॥ पदे पदे मानवती तद्वशः सङ्गमो द्वयोः । वृत्तिः स्यात् कौशिकी स्वल्पविमर्षाः सन्धयः पुनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-852-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "नाटिका" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें