🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:19:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नामकरण
nāmakaraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नामकरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाम रखने का काम । पहचान के लिये नाम निश्चित करने की क्रिया ।
२. हिंदुओं के सोलह संस्कारों में से एक जिसमें बच्चो का नाम रखा जाता है । विशेष—यह पाँचवाँ संस्कार है । जन्म से ग्यारहवें था बारहवें दिन बच्चे का नामकरण संस्कार होना चाहिए । ग्यारहवाँ दिन इसके लिये बहुत अच्छा है, यदि ग्यारहवें दिन न हो सके तो बारहवें दिन होना चाहिए । गोभिल गृह्यसूत्र में ऐसी ही व्यवस्था है । स्मृतियों में वर्ण के अनुसार व्यवस्था मिलती है, जैसे क्षत्रिय के लिये तेरहवें दिन, वैश्य के लिये सोलहवें दिन और शूद्र के लिये बाईसवें दिन । गोभिल गृह्यसूत्र में नामकरण का विधान इस प्रकार है : बच्चे को अच्छे कपड़े पहनाकर माता वाम भाग में बैठे हुए पिता की गोद में दे । फिर उसकी पीठ की ओर से परिक्रमा करती हुई उसके सामने आकर खड़ी हो । इसके अनंतर पति वेदमंत्र का पाठ करके बच्चे को फिर अपनी पत्नी की गोद में दे दे । फिर होम आदि करके नाम रखा जाय । नामकरण पद्धति में यह विधान, इस रूप में हो गया हैः नामकरण के दिन पिता गौरी, षोडशमात्रिका आदि का पूजन और वृद्धिश्राद्ध करके अपनी पत्नी को वाम भाग में बैठावे, फिर पत्थर की पटरी पर दो रेखाएँ खींचे, फिर दीपक जलाकर यदि लड़का हो तो उसके दाहिने कान के पास 'अमुक देव शर्मा' इत्यादि और लड़की हो तो 'अमुक देवी' इत्यादि कहकर नामकरण करे । नाम के अंत में यदि ब्राह्मण हो तो शर्मा और देव, क्षत्रिय हो तो वर्मा या त्राता, वैश्य हो तो भूमि या गुप्त, और शूद्र हो तो दास होना चाहिए । पारस्कर गृह्यसूत्र के अनुसार पुरुष का नाम तद्धितांत न होना चाहिए, पर स्त्री का नाम यदि ताद्धितांत हो तो उतना दोष नहीं, जैसे, गांधारी कैकेयी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाम—करण m. a nominal suffix, Nir.
नाम—करण n. the calling of a person (gen.) by the name of (नाम्ना), Sarvad.
the ceremony of naming a child after birth, Kauś. &c., RTL. 370
(˚रणं √ कृ, to perform this c˚), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नामकरण न० नाम्नः करणं यत्र । संस्कारभेदे तत्र तत्कालादिनिरूपणं ज्यो० त० यथा “एकादशे द्वादशे वाऽहवि पिता नाम कुर्य्यादिति” श्रुतिः । एकादशे इति मुख्यः कल्पः “समर्थस्य क्षेपायोगादिति” न्यायात् एतच्च परपरप्रशस्ततरतमकालोदितकर्मेतरकर्मपरम् । गोभिलः “जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतरात्रे संवत्सरे वा नामधेय- करणमिति” । व्युष्टे गते । गर्गः “आदौ घोषवदक्षरं यव- रलान्मध्ये पुनः स्थापयेदन्ते दीर्षविसर्जनीयरहितं नाम प्रयत्नात् कृतम्” । “ऋक्षे तिष्यकराश्विसौम्यवसुभे चित्रानुराधोत्तरे पौष्णे चादितिरोहिणीषु शुभकृत् पुंसां समैरक्षरैः” दीपिकास्वरसात् स्वातीशतभिषाश्रवणा अत्र ग्राह्याः । गोभिलसम्मतं पूर्वार्द्धम् देवनामकम्” तेन नारायणजनार्द्दनादि नाम कुर्य्यात् । यत्तुनामकरणम् कुलदेवतानक्षत्रामिसम्बन्धं पिता नाम कुर्य्यादन्यो वा कुलवृद्धः” इति कल्पतरुधृतशङ्खलिखितवचनेनाभिवादनीयं नामधेयं कल्पयित्वा “देवताश्रयं नक्षत्राश्रयं गोत्राश्रयमप्ये वम्” इति गोभिलसूत्रेणोपनयनकाले च नक्षत्राभिसम्बन्धेन नामाधिधागं तत् शतपदचक्रानुसारात् स्वनक्षत्रपदानु- सारात् ज्ञेयम् । पाश्चात्त्यानां तथैव व्यवहारः । यत्र तु न तथा कृतम् । तत्र नामाक्षरानुसारनक्षत्रादपि फलं ज्ञेयम् । अत्र कुलवृद्ध इति दर्शनात् संस्कारान्तरे तथैव व्यवहारः । मनुः “स्त्रीणां सुखोद्यमक्रूरं विस्प- ष्टार्थं मनोहरम् । माङ्गल्यं दीर्घवर्णान्तमाशीर्वादाभि- धानवत्” । गोभिलः “अयुग्दान्तं स्त्रीणामिति” । यथा यशोदा वसुदेत्यादि । नारायणपद्धतौ । “नामकरणं स्थि- रलग्ने केन्द्रपञ्चनवमस्थितसौम्ये । त्र्यायषष्ठसमधिष्ठित पापे जीवशुक्रशशिसौम्यदिनेषु” ज्यो० त० । विष्णुपु० “ततश्च नाम कुर्वीत पितैव दशमेऽहनि । देवपूर्वं न- राख्यं हि शर्मवर्मादिसयुतम्” इति । नरमाचष्टे इति नराख्यं नरनाम देवात् पूर्वं तच्च विशिष्टं शर्मयुतम् । “शर्मा देवश्च विप्रस्य वर्मा त्राता च भूभुजः । भूतिर्गुप्तश्च वैश्यस्य दासः शूद्रस्य कारयेत्” इति यमवचने समुच्च- योपलब्धेः “शर्मान्तं ब्राह्मणस्य स्यात्” इति शातातपी- येन शर्मान्तता च । गोभिलः “अयुग्दान्तं स्त्रीणाम् । अयुन्माक्षरं दान्तं यथा यशोदा इत्यादि । “देवं गुरुं गुरुस्थानं क्षेत्रं क्षेत्राधिदेवताम् सिद्धं सिद्धाधिकारांश्च श्रीपूर्वं समुदीरयेत्” इति राघवभट्टधृतप्रयोगसार- दर्शनात् स्वर्गगामित्वादिना सिद्धः अविकारो येषां [] नराणामित्यनेन जीवतां श्रीशब्दादित्वं नाम्नो न मृतानां तथेति शिष्टाचारः” संस्कारत० । अत्र महा- भाष्यं यथा दशम्यां याज्ञिकाः पठन्ति । “दशप्युत्तर- कालं पुत्रस्य जातस्य नाम् विदध्यात् घोषबदाद्यन्तरन्त- स्थमवृद्धं त्रिपुरुषानूकमनरिप्रतिष्ठितं तद्धि प्रति- ष्ठितमं भवति द्व्यक्षरं चतुरक्षसं वा नाम “कृतं कुर्य्यान्न तद्धितमिति” । नचान्तरेण व्याकरणं कृतस्तद्धिता बा शक्या विज्ञातुमिति” । “दशम्या उत्तर इति पञ्चमीति योगविभागात् समासः । ततः कालशंब्देन बहुत्रोहिः क्रियाविशेषणं चैतत् । दशदिनान्याशौचं भवतीति दश- भ्युत्तरकालमित्युक्तम् । यदपि गृह्यकाराः पठन्ति दशम्यां पुत्रस्येति तैरपि दशम्यामिति सामीपिकमधिकरणं व्या- ख्येयम् । घोषवन्तो ये वर्णाः शिक्षायां प्रदर्शितास्तदादि । अन्तरन्तस्थमिति । मध्ये यरलवा यस्य तदित्यर्थः । त्रिपुरुषानूकमिति । नामकरणे योऽधिकारी पिता तस्य ये त्रयः पुरुषास्ताननूकायत्यभिधत्त इति त्रिपुरुषानू- कम् अन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घ” इति कैयटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4039-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नामकरण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें