🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:26:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाविक
nāvika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मल्लाह (1.10.12) कर्णधार
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाविक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मल्लाह । माझी । केवट ।
२. नाव पर यात्रा करनेवाला व्यक्ति । नौकारोही (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाविक mf(ई)n. belonging to a ship or boat, W.
नाविक m. a helmsman, pilot, sailor (ifc. f(आ). ), MBh.; R. &c.
नाविक n. N. of a Sāman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाविकः [नावा तरति-ठन्] 1 The helmsman of a vessel, a pilot; अख्यातिरिति ते कृष्ण मग्ना नौर्नाविके त्वयि नाविकपुरुषे न विश्वासः Mb. --2 A navigator, sailor. --3 A passenger on board a ship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0616-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाविक पु० नाबा तरति “नौद्व्यचष्ठन्” पा० ठन् । १ नावा तारिणि । नौरस्त्यस्य बाह्यतया व्रीह्या० पक्षे ठन् । नौपृष्ठस्थदण्डचालनेन नौकाचालके ३ कर्णधारे “महावातसमुद्भूतामपरीक्षितनाविकाम् । अन्यनौप्र- तिबद्धां वानोपेयान्नावमातुराम्” काम० नी० “नाविक- पुरुषे न विश्वासः” । “अख्यातिरिति ते कृष्ण! मग्ना- नौर्नाविके त्वयि” इति च उद्भटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4050,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाविकः, पुं, (नावा तरतीति । नौ + “नौद्व्यच- ष्ठन् ।” ४ । ४ । ७ । इति ठन् । नौरस्त्यस्येति । “व्रीह्यादिभ्यश्च ।” ५ । २ । ११६ । इति ठन् वा ।) कर्णधारः । इत्यमरः । १ । १० । १२ ॥ (यथा, महाभारते । ८ । ७७ । ७५ । “भिन्ननौका यथा राजन् ! द्बीपमासाद्य निर्वृताः । भजन्ति पुरुषव्याघ्र ! नाविकाः कालपर्य्यये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-871-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाविक" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें