🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:23:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निकृति
nikṛti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छल के और नाम (1.7.32) कुसृति · शाठ्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकृति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तिरस्कार । भर्त्सना ।
२. अपकार ।
३. दैन्य ।
४. शठता । नीचता ।
५. पराभव । पराजय ।
६. पृथिवी ।
७. वंचना । प्रतारण ।
८. संघ्या से उत्पन्न धर्मपुत्र ।
९. एक वसु । आठवें वसु का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚कृति mfn. deceitful, dishonest, MBh. xii, 6269; iii, 11810 (Nīlak.)
नि-˚कृति m. N. of one of the 8 Vasus, Hariv. (v.l. निर्-ऋति)
नि-˚कृति f. low conduct, baseness, dishonesty, fraud, wickedness, MBh.; R. &c. (personified as a daughter of A-dharma and mother of Lobha [MBh.], or as a sister of Lobha and daughter of Dambha [BhP.])
abuse, reproach
rejection, removal
poverty, indigence, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकृति a. Base, dishonest, wicked. --तिः f. 1 Baseness, wickedness. --2 Dishonesty, fraud, deception; अनिकृतिनिपुणं ते चेष्टितं मानशौंड Ve. 5. 21; Ki. 1. 45. --3 Insult, offence, humiliation; Mu. 4. 11. --4 Abuse' reproach. --5 Rejection, removal. --6 Poverty, indigence. --7 The earth. --8 N. of one of the eight Vasus. --Comp. --प्रज्ञ a. evil-minded, wicked.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0618-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकृति स्त्री नि + कृ--भावे क्तिन् । १ भर्त्सने २ क्षेपे ३ शाठ्ये मेदि० ४ दैन्ये शब्दरत्रा० “निकृतिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः” किरा० “निकृत्या कामये नाहं सुखान्युत धनानि वा भा० स० २०४ श्लो० । ५ पृथिव्यां निघण्टुः । साध्यायां धर्मस्य पुत्रे ६ वसुभेदे “सप्तमञ्च ततो वायुमष्टमं निकृर्ति” वसुम् । धर्मस्थापत्यमित्येवं साध्यायां वै व्यजायत” हरिवं० २०४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4057,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकृतिः, स्त्री, (नि + कृ + क्तिन् ।) भर्त्सनम् । क्षेपः । शठः । शाठ्यम् । इति मेदिनी । ते, ११९ ॥ (यथा, किराते । १ । ४५ । “न समयपरिरक्षणं क्षमन्ते निकृतिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः ॥”) दैन्यम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-876-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें