🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:39:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निपान
nipāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुएँ के पास (पशुओं के पानी पीने के लिये) बना हौज़ (1.10.26) आहाव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निपान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तालाब । गड्ढा । खत्ता ।
२. कुएँ के पास दीवार घेरकर बनाया हुआ कुंड या खोदा हुआ गड्ढा जिसमें पशु पक्षियों आदि के पीने के लिये पानी इकट्ठा रहता है ।
३. दुध दुहने का बरतन ।
४. कुप । कुआँ (को॰) ।
५. पी जाना । सब पी जाना (को॰) ।
६. आश्रयस्थान । आश्रय- स्थल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि-˚पान n. (or ˚नक, W.) drinking, imbibing, MBh.; BhP.
any place or trough for watering cattle, a well, pool, tank, Mn.; MBh. &c.
a milk-pail, L.
2. नि-˚पान n. place of refuge, Jātakam.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (549,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निपानं 1 Drinking. --2 Any reservoir of water, pool, puddle; गाहंतां महिषा निपानसलिलं शृंगैर्मुहुस्ताडितं Ś. 2. 6; H. 1. 172; R. 9. 53. --3 A place or trough near a well for watering cattle. --4 A well. --5 A milk-pail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0623-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निपान न० निपीयतेऽस्मिन् नि + पा--आधारे ल्युट् । कुपसमीपस्थे १ जलाशये कूपोद्धृतजलाधारे कूपादिसमीपे पशूनां पानार्थमुदकाधारे अमरः । करणे ल्युट् । २ गोदो- हनपात्रे त्रिका० । ३ खातादिषु च “परकीयनिपा- नेषु न स्नायाच्च कदाचत । निपानकर्त्तुः स्नात्वा च दुष्कृतांशेन लिप्यते” मनुः “गाहन्तां महिषा नि- पानसलिलम्” शकु० । भावे क्त । ४ निःशेषपाने
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निपानं, क्ली, (निपीयते अस्मिन्निति । नि + पा + आधारे ल्युट् ।) कूपसमीपशिलादिनिबद्धपशु- पानार्थकृतकूपोद्धृताम्बुस्थानम् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । आहावः । इत्यमरः । १ । १० । २६ ॥ निपानकम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ गोदोहन- पात्रम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (जलाशय- मात्रम् । यथा, विष्णुसंहितायाम् । ६४ । १ । “परनिपानेषु न स्नानमाचरेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-884-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निपान" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें