🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:38:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निरंकुश
niraṃkuśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निरंकुश वि॰ [सं॰ निरङ्कुश] जिसके लिये कोई अंकुश या प्रति- बंध न हो । जिसपर कोई दबाव न हो । जिसके लिये कोई रोक या बंधन हो । बिना डर दाब का । बेकहा । स्वेच्छाचारी । ल॰—निपट निरंकुश अबुध असंकू ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—अङ्कुश mfn. unchecked (lit. not held by a hook), uncontrolled, independent, free, unruly, extravagant (अम् ind.; -त्व n.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (539,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरङ्कुश त्रि० निर्गतोऽङ्कुश इव प्रतिबन्धको यस्य प्रा० ब० । १ प्रतिबन्धशून्ये २ अनिवार्य्ये जटाध० “विक्रयार्थं हि यो हन्यात् भक्षयेद्वा निरङ्कुशः” भा० अनु० ३६०८ श्लो० । “निर- ङ्कुशाः कवयः” । “कुबलयदृशां वामः कामो निकामनि- रङ्कुशः” गीतगो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4082,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निरङ्कुशः, त्रि, (निर्नास्ति अङ्कुश इव प्रतिबन्धको यस्य ।) अनिवार्य्यः । बाधाशून्यः । इति जटा- धरः ॥ (यथा, भागवते । १ । १७ । १५ । “अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः । आहर्त्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्तस्यापि साङ्ग- दम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-887-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निरंकुश" आता है (14)
उच्छासन प्रतिबंध शासन में न रहनेवाला । अनियंत्रित । निरंकुशस्वैरी स्वेच्छाचारी । स्वतंत्र । निरंकुश । अबाध्यअबंध जो कीसी बंधन में न हो । अबद्ध बंधनहीन । निरंकुशआटीक्रैट निरंकुश या स्वेच्छाचारी राजा या सम्राट् । वह राजा या शासक जो दूसरों पर…स्वैरचारी मनमाना काम करनेवाला । स्वेच्छाचारी । निरंकुशस्वैराचारी अवाध्य । निरंकुश । स्वेच्छाचारीस्वेच्छाचारी अपने इच्छानुसार चलनेवाला । मनमाना काम करनेवाला । निरंकुश । अबाध्य । जै…उद्दाम बंधनरहितस्वाधीन जो अपने सिवा और किसी के अधीन न हो । स्वतंत्र । आजाद । खुदमुख्तारस्वच्छंद जो किसी दूसरे के नियंत्रण में न हो और अपनी ही इन्छा के अनुसार सब कार्य…स्वतंत्र जो किसी के अधीन न हो । स्वाधीन । मुक्त । आजाद । जैसे,—(क) आयरलैंड पहले…निर्यंत्रण जो नियंत्रण न माने । बिना रुकावट काअनियंत्रित जो पकडा या बांधा न हो । अबद्ध । प्रतिबंधरहित । बिना रोक टोक काउच्छंखल जो श्रृंखलाबद्ध न हो । कमविहीन । अंडबँड
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬