🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:56:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निवीत
nivīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ओढ़ा हुआ (2.6.114) प्रावृत
गले में माला की तरह लटकाया (2.7.54)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निवीत संज्ञा पुं॰ [सं॰] ओढ़ने का कपड़ा । चादर ।
२. यज्ञोपवीत (को॰) ।
३. यज्ञोपवीत को गले में माला की तरह धारण करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-वीत ˚तिन्. See नि-व्ये.
नि-˚वीत mfn. hung or adorned with (instr.), ib.
having the Brāhmanical thread round the neck, ṢaḍvBr.; Lāṭy.
नि-˚वीत n. wearing the Br˚ th˚ like a necklace round the neck
the th˚ so worn, TS.; KātyŚr.
नि-˚वीत mf(आ, or ई ?)n. a veil, mantle, wrapper (cf. नि-वृत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (559,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निवीतं 1 Wearing the sacred thread round the neck (making it hang down like a garland); निवीतं मनुष्याणा प्राचीनावीतं पितॄणामुपवीतं देवानां J. N. V. --2 The thread so worn. --तः, --तं A veil, mantle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0638-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवीत न० नि + अज--क्त व्यदिशः । १ कण्ठलम्बिते यज्ञ- सूत्रे । व्येञ् संवरणे क्त संप्रसारणादि । २ प्रावृतवस्त्रे अमरः “उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसञ्जनम्” कूर्मपु० “अधो वासः प्रतिमुच्योष्णीषं संवेष्ट्य निवीते” कात्या० श्रौ० १५५१३ “निवीतञ्च कण्ठेसञ्जनम्” कर्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4108,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निवीतं, त्रि, (निवीयते स्मेति । नि + व्ये आच्छा- दने + क्तः । सम्प्रसारणम् ।) आच्छादनवस्त्रम् । उडनी इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । प्रावृतम् २ । कण्ठलम्बितयज्ञसूत्रे, क्ली । इत्यमरः । १ । ७ । ५० ॥ यथा, -- “उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जनम् ॥” इति कुर्म्मपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-899-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें