🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:13:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निष्कुट
niṣkuṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घर के उद्यान (2.4.1) गृहाराम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निष्कुट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धर के पास का बाग । नजर बाग । पाई बाग ।
२. क्षेत्र । खेत्र ।
३. कपाट । किवाड़ा ।
४. जनाना महल । स्त्रियों के रहने का घर ।
५. एक पर्वत का नाम ।
६. पेड़ का खोंढ़रा । वृक्षकीटर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निष्-कुट m. n. (ifc. f(आ). ) a pleasure-grove near a house (also -क), MBh.; R.; Var.
निष्-कुट m. (L.) a field
the hollow of a tree (cf. -कुह)
a door
the female apartments, Zenana
N. of a mountain, MBh.
निष्-कुट n. a hole of a particular shape in the frame of a bedstead (v.l. निः-कुट), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (562,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निष्कुटः 1 A pleasure-grove near a house. --2 A field. --3 The female apartments, the harem of a king. --4 A door, gate. --5 The hollow of a tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0640-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्कुट पु० निस् + कुट--क । १ गृहसमीपस्थे उपवने अमरः २ केदारे क्षेत्रे ३ राज्ञाम् अन्तःपुरे च मेदि० । “अव- स्करे चिरं स्थानं निष्कुटेषु च वर्जयेत्” भा० व० २२३ अ० । ४ पर्वतभेदे “स विनिर्जित्य संग्रामे हिमवन्तं सनिष्कु- टम्” भा० स० २६ अ० । “सपर्वतवनाकाशां ससमुद्रां सनिष्कुटाम्” भा० ब० २५३ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4117,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्कुटः, पुं, (कुटात् गृहात् निष्क्रान्तः ।) गृह- समीपोपवनम् । इत्यमरः । २ । ३ । १ ॥ (क्वचित् क्लीवेऽपि दृश्यते । यथा, महाभारते । १२ । ६९ । ५५ । [] “परिखाश्चैव कौरव्य ! प्रतोलीर्निष्कुटानि च । नजात्वन्यः प्रपश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ! ॥”) क्षेत्रम् । (यथा, महाभारते । २ । ५० । ९ । “इन्द्रकृष्टैर्वर्त्तयन्ति धान्यैर्ये च नदीमुस्वैः । समुद्रनिष्कुटे जाताः पारेसिन्धु च मानवाः ॥”) कपाटः । इति मेदिनी । टे, ४८ ॥ पत्न्याटः । इति हारावली ॥ जानानामहल इति पारस्य- भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-904-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬