🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:18:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निस्
nis
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निस् उप॰ [सं॰] एक उपसर्ग । संस्कृत व्याकरण के नियमानुसार इस उपसर्ग का 'स' 'रु' 'विसर्ग', 'श' और 'ष' में परिवर्तित हो जाता है । जैसे, निर्मक्षिक, नि:संग, निश्चक्र, निष्काम । हिंदी में इसका रूप 'निह' 'निहि' भी मिलता है । जैसे, निहकाम, निहचिंत, निहिचय आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निस् ind. out, forth, away &c. (rarely used as an independent word [e.g. AV. vi, 18, 3; vii, 115, 3; xvi, 2, 1], but mostly as a prefix to verbs and their derivatives [cf. निः-√ क्षि &c. below], or to nouns not immediately connected with verbs, in which case it has the sense, ‘out of’, ‘away from’ [cf. निर्वन, निष्-कौशाम्बि &c.] or that of a privative or negative adverb = 3. अ, ‘without’, ‘destitute of’, ‘free from’, ‘un-’ [cf. निर्-अर्थ, निर्-मल &c.], or that of a strengthening particle ‘thoroughly’, ‘entirely’, ‘very’ [cf. निः-शून्य, निष्-केवल, निर्-मुण्ड]; it is liable to be changed to निः, निर्, निश्, निष्, and नी; cf. above and below).
निस् See p. 543, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (543,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निस् अव्य० निस्--क्विप् उपसर्गभेदः । १ निषेधे २ निश्चये ३ सा- कल्ये ४ अतिक्रमे च शब्दार्थचि० । निर् शब्दे दृश्यम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4123,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें