🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नृग
nṛga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक राजा जिन्हें गिरगिट योनि में रहकर कृत पाप का फल भोगना पड़ा था । विशेष—महाभारत में इनकी कथा इस प्रकार है—राजा नृग बड़े दानी थे । उन्होंने न जाने कितने गोदान आदि किए थे । एक बार उनकी गायों के झुंड में किसी एक ब्राह्मण की गाय आ मिली । राजा ने एक बार एक ब्राह्मण को सहस्त्र गो दान में दी जिनमें वह ब्राह्मणावाली गाय भी थी । ब्राह्मण ने जब अपनी गाय को पहचाना तब दोनों ब्राह्मण राजा नृग के पास आए । राजा नृग ने जिस ब्राह्मण को गाएँ दान में दी थीं उसे गाय बदल लेने के लिये बहुत समझाया पर उससे एक न मानी । अंत में वह दूसरा ब्राह्मण उदास होकर चला गया । जब राजा का परलोकवास हुआ तब उनसे यम ने कहा कि आपका पुण्य- फल बहुत है पर ब्राह्मण की गाय हरने का पाप भी आपको लगा है । चाहे पाप का फल पहले भोगिए, चाहे पुण्य का । राजा ने पाप का ही फल पहले भोगना चाहा अतः वे सहस्त्र वर्ष के लिये गिरागिट होकर एक कुएँ में रहने लगे । अंत में श्रीकृष्ण के हाथों से उनका उद्धार हुआ ।
२. मनु के पुत्र का नाम ।
३. यौधेय वंश का आदि पुरुष जो नृगा के गर्भ से उत्पन्न उशीनर का पुत्र था ।
४. परमात्मा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ—ग m. N. of an ancient king, MBh.
of a grandson of Ogha-vat, ib.
of a son of Uśīnara by Nṛ-gā (ancestor of the Yaudheyas), Hariv.
of a son of Manu, VP.
of the father of Su-mati, BhP.
of a king (the patron of the philosopher Vācaspati-miśra)
(˚गस्य साम n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृगः A son of Manu Vaivasvata, who, it is said, was cursed by a Brāhmaṇa to be a lizard.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0647-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृग पु० औशीनरे १ नृपभेदे २ तत्पत्र्यां स्त्री । दर्वाशब्दे ३४७३ पृ० मूलं दृश्यम् । “राजर्षेस्तस्य च सरिन्न- मस्य भरतर्षभ! । रम्यतीया बहुजला पयोष्णी द्विज- सेविता” भा० व० ८८ अ० । स च अज्ञानात् स्वकीय धेनुबुद्ध्या ब्राह्मणधेनुं विप्राय दत्त्वा कृकलासतां प्राप्त इत्येषा कथा भा० अनु० ७० अ० दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृगः, पुं, राजविशेषः । यथा, श्रीभागवते । “नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो ॥” (अस्य राजप्रवरस्य कदाचिद् गोदानप्रमाद- जनितपापात् कृकलासत्वप्राप्तिर्वृष्णिकुमार- गणानुरुद्धेन पुनर्भगवता वासुदेवेनोद्धारादिकथा च महाभारते । १३ । ६० । अध्यायस्य प्रथम- श्लोकादास्रमाप्तेर्द्रष्टव्या ॥ नॄन् जीवान् गच्छति प्राप्नोति जानाति वेति व्युत्पत्त्या परमात्मा ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-918-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नृग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें