🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:31:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नैमिष
naimiṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नैमिष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नैमिषारण्य तीर्थ । उ॰— तीरथ बर नैमिष विख्याता । अति पुनीत साधक सिधि दाता । — मानस, १ । १४३ ।
२. जमुना के दक्षिण तट पर बसनेवाली एक जाति जिसका उल्लेख महाभारत और पुराणों में हैं ।
नैमिष २ वि॰ [सं॰] निमिष भर में समाप्त होनेवाला । क्षणजीवी । क्षणस्थायी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नै—मिष mf(ई)n. momentary, transient, W.
नै—मिष n. N. of a forest and a sacred Tīrtha (where Sauti related the MBh., and so called because in it an army of Asuras was destroyed in a twinkling), MBh. i, 1026; Hariv. &c.
नै—मिष m. pl. the inhabitants of the Naimiṣa wood, MBh.
नैमिष &c. See under नै, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (570,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नैमिष a. (षी f.) Lasting for a ‘nimisha’ or twinkling, momentary, transient. --षं N. of a sacred forest celebrated as the residence of certain sages to whom Sauti related the Mahābhārata; R. 19. 1; (the name is thus derived: --यतस्तु निमिषेणेदं निहतं दानवं बलं । अरण्येऽस्मिंस्ततस्तेन नैमिषारण्यसंज्ञितं ॥).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैमिष न० अरण्यरूपे तीर्थभेदे अत्रारण्ये निमिषेण दान- वबलं विष्णुना निहतयिति तस्य तथार्त्वतन्निर्वचनं यथा वराहपु० “तेन चक्रेण तत् सैन्यमासुरं दुर्जयं क्षणात् । निमिषान्तरमात्रेण भस्मवद्वहुधा कृतम् । एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निषिषेणेदं निहतं दानवं बलम् । अरण्येऽस्मिंस्तत स्तेन नैमिषा- रण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्हं वै ब्राह्मणानां विशे- षतः” । “नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी” इति देवीगीता । तस्येदम् “वृद्धाच्छः” पा० छ । नैमिषे । तत्सम्बन्धिनि “स ह नैमिषीयाणामुद्गाता बभूव” छा० उ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4150,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नैमिष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें