🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पदक
padaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पदक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का गहना जिसमें किसी देवता के पैदों के चिह्न अंकित होते हैं और जो प्रायः बालकों की रक्षा के लिये पहनाया जाता है ।
२. पूजन आदि के लिये किसी देवता क े पैरों के बनाए हुए चिह्न ।
३. सोने चाँदी या किसी और धातु का बना हुआ सिक्के की तरह का गोल या चौकोर टुकड़ा जो किसी व्यक्ति अथवा जनसमूह को कोई विशेष अच्छा या अद् भुत कार्य करने के उपलक्ष में दिया जाता है । इसपर प्रायः दाता और गृहिता का नाम तथा दिए जाने का कारण और समय आदि अंकित रहता है । यह प्रशंसा सूचक और योग्यता का परिचायक होता है ।
४. वह जो वेदों का पदपाठ करने में प्रवीण हो ।
५. डग । कदम । पग (को॰) ।
६. स्थान । पद । ओहदा (को॰) ।
७. एक गोत्रप्रवर्तक ऋषि का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पदक mfn. versed in the Pada-pāṭha, Divyāv. (g. क्रमादि)
पदक m. a kind of ornament (= निष्क), L.
N. of a man
pl. his descendants g. यस्कादि
पदक n. a step, pace, MBh.
an office, dignity, Rājat.
a foot, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पदकं A step, position, office; see पद. --कः 1 An ornament of the neck. --2 One conversant with the पदपाठ q. v. --3 A निष्क or weight of gold.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0664-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदक त्रि० पदं वेत्ति क्रमा० वुन् । १ वेदमन्त्रपदविभाजकग्र- न्थस्याध्येतरि २ तद्वेत्तरि च ३ गोत्रप्रवर्त्तकर्षिभेदे पु० ततः अपत्ये इञ् पादकि तदपत्ये पुंस्त्री० । यस्का० बहुत्वे लुक् । पदकास्तद्गोत्रापत्येषु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4224,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पदकः, पुं, पदं वेत्ति यः (“क्रमादिभ्यो पुन् ।” ४ । २ । ६१ । इति वुन् ।) पदज्ञाता । इति व्याकर- णम् ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ५ । ४९ । [] “रामजाख्यमुपाध्यायं ख्यातव्याकरणश्रमम् । व्याख्यातृपदकञ्चक्रे स तस्मिन् सुरमन्दिरे ॥”) स्वनामख्यातकण्ठभूषणञ्च । देवपदचिह्नादि- युक्तत्वात् ॥ (पदमेव इति स्वार्थे के कृते, क्लो । पदम् । यथा, महाभारते अनुशासनपर्व्वणि । “इतःप्रभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पदक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें