🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:13:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्यङ्क
paryaṅka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्य्-अङ्क m. (also पल्य्˚, Pāṇ. viii, 2, 22) a bed, couch, sofa, litter, palanquin, KauṣUp.; MBh.; Kāv. &c. (also ˚किका f., Kād.; ˚की-कृत mfn. turned into a couch, Gīt.)
a partic. mode of sitting on the ground (a squatting position assumed by ascetics and Buddhists in meditation), Buddh. (cf. below)
a cloth wound round the back and loins and knees while so sitting, L.
N. of a mountain (son of Vindhya), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (607,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्यंकः 1 A bed, couch, sofa. --2 A palanquin. --3 A cloth girt round the back, loins, and kness (by a person) when sitting on his hams; cf. अवसक्थिका. --4 A particular kind of posture practised by ascetics in meditation, sitting on the hams; it is the same as वीरासन which is thus defined by Vasiṣṭha: --एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरौ तु संस्थितं । इतरस्मिंस्वथैवोरुं वीरासनमुद हृतं ॥; पर्यंकग्रंथिबंध &c. Mk. 1. 1. --Comp. --बंधः sitting [] on the hams, the posture called पर्यंकः पर्यंकबंधस्थिरपूर्वकायं Ku. 3. 45, 59. --भोगिन् m. a kind of serpent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0685-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्य(ल्य)ङ्क पु० परिगतोऽङ्कम् प्रा० समा० “परेश्च अङ्कयोः [] वा रस्य लः । १ खट्वायाम् (पालङ्क) अमरः । २ वीरा- सनाङ्के अङ्गस्थापितकरतले यथाह योगसारे वसिष्ठः “एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरौ तु संस्थितम् । इतर- स्मिन् तथैवोर्द्ध्वं वीरासनमिदं स्मृतम् । उत्तानिते कर- तले करमुत्तानितं परम् । आधायाङ्कगतं कृत्वा ध्याये- द्यस्तस्य सोऽन्तरम्” । ३ अवसिक्थकायाम् हेमच० । ४ योगपट्टे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4266-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्य्यङ्कः, पुं, (परितोऽङ्व्यते इति । परि + अकि- लक्षणे + घञ् ।) खट्वा । पालङ्ग इति भाषा ॥ इत्यमरः । २ । ६ । १३८ ॥ तत्पर्य्यायः । (मञ्चः मञ्चकः ३ पल्यङ्कः ४ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३४७ ॥) पर्य्यस्तिका ५ परिकरः ६ अवसक्थिका ७) इति च तत्रैव । ३ । ३४३ ॥ (यथा, महा- भारते । ३ । २४६ । ८ । “अथोपविष्टं राजानं पर्य्यङ्के ज्वलनप्रभे । उपप्लुतं यथा सोमं राहुणा रात्रिसं क्षये । उपगम्याब्रवीत् कर्णो दुर्य्योधनमिदं तदा ॥” योगपट्टः । यथा, कुमारे । ३ । ४५ । पर्य्यङ्कबन्धस्थिरपूर्व्वकायं मृज्वायतं सन्नमितोभयांसम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-072-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्यंक" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें