🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:22:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पांचाली
pāṃcālī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पांचाली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पाञ्चाली]
१. गुड़िया । कपडे़ की पुतली । पंचालिकी । पंचाली ।
२. साहित्य में एक प्रकार की रीति या वाक्य-रचना-प्रणाली जिसमें बडे़ बडे़ पाँच छह समासों से युक्त और कांतिपूर्ण पदावली होती है । इसका व्यवहार सुकुमार और मधुर वर्णन में होता है । किसी किसी के मत से गौड़ी और वैदर्भी बृतियों के सम्मिश्रण को भी पांचाली कहते हैं ।
३. पांडवों की स्त्री द्रौपदी का एक नाम जो पंचाल देश की राजकुमारी थी ।
४. छोटी पीपल ।
५. इंद्रजाल के छह भेदों में से एक ।
६. शास्त्र (को॰) ।
७. स्वर- साधन की एक प्रणाली जो इस प्रकार है— आरोही— सा रे सा रे स, रे ग रे ग म, ग म ग म प, म प म प ध, प ध प ध नि, ध नि ध नि सा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाञ्चाली f. See below
पाञ्चाली f. a princess of the Pañcālas, (esp.) N. of Draupadī, MBh.; Hariv. &c.
(with or sc. रीति) N. of a partic. poetical style, Daśar.; Vām. &c.
a doll, puppet, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांचाली 1 A woman or princess of the Pañcālas. --2 N. of Draupadī, the wife of the Pāṇḍavas. --3 A doll, puppet. --4 (In Rhet.) One of the four styles of composition. The S. D.thus defines it: --वर्णैः शेषैः (i. e. माधुर्यव्यंजकौजःप्रकांशकाभ्यां भिन्नैः) पुनर्द्वयोः समस्तपंचषपदो बंधः पांचालिको मतः ॥ 628.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाञ्चाली, स्त्री, (पञ्चभिर्वर्णैरलतीति । अल + अच् । गौरादित्वात् ङीष् ।) पाञ्चालिका । (यथा, देवीभागवते । ४ । १९ । ४ । [] “यन्माया मोहितश्चाहं सदावर्त्ते परात्मनः । परवान् दारुपाञ्चाली मायिकस्य यथा वशे ॥”) (पाञ्चाले भवा । पाञ्चाल + अण् । स्त्रियां ङीप् ।) पाण्डवपत्नी । तत्पर्य्यायः । कृष्णा २ पाण्डु- शर्म्मिला ३ पार्व्वती ४ द्रौपदी ५ याज्ञसेनी ६ वेदिजा ७ । इति जटाधरः ॥ सैरन्ध्री ८ नित्य- यौवना ९ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १६८ । ४१ । “कुमारी चापि पाञ्चाली वेदीमध्यात् समु- त्थिता ॥” अस्य जन्मादिविवरणं द्रौपदीशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ रीतिविशेषः । पाञ्चालानां प्रियत्वादेवास्या- स्तथात्वम् । यथा, साहित्यदर्पणे । ९ । २ । “वैदर्भी चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिका तथा ॥” एतल्लक्षणं यदाह भोजः । “समस्तपञ्चषपदामोजःकान्तिसमन्विताम् । मधुरां सुकुमाराञ्च पाञ्चालीं कवयो विदुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-099-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पांचाली" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें