🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:19:47 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाकल
pākala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम (2.4.126) व्याधि · कुष्ठ · पारिभाव्य · वाप्य · उत्पल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाकल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुष्ठ की दवा । वह दवा जिससे कुष्ठ अच्छा होता हो ।
२. फोड़े को पकानेवाली दवा ।
३. वह सन्निपात ज्वर जिसमें पित्त प्रबल, वात मध्यम और कफ हीन अवस्था में होता है और इनके बलाबल के अनुसार इन तीनों ही की उपाधियाँ उसमें प्रकट होती हैं । इसका रोगी प्रायः तीन दिन में मर जाता है ।
४. हाथी का बुखार ।
५. अग्नि । आग ।
पाकल † वि॰ [सं॰ पाक + ल (हिं॰ प्रत्य॰)] पक्व । पका हुआ । उ॰—पाकल बिंब अइसन अधर ।—वर्ण॰, पृ॰ ५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाकल mfn. quite black, TS.
bringing to ripeness (also a boil &c.), causing suppuration, L.
पाकल m. a species of fever, Bhpr.
fever in an elephant, L.
fire, L.
wind, L.
= बोधन-द्रव्य (w.r. for राधन-द्˚?), L.
पाकल n. Costus Speciosus or Arabicus, Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (614,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाकलः 1 Fire. --2 Wind. --3 A fever to which elephants are subject; cf. कूटपाकल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0690-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाकल न० पाकं लाति ला--क । १ कुष्टौषधौ (कुड) अमरः २ वह्नौ ३ वायौ च पु० विश्वः । ४ कर्कोट्यां स्त्री गौरा० ङीष् । शब्दमा० ५ कुञ्जरज्वरे ६ वोधनद्रव्ये च पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4285,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाकलं, क्ली, (पाकं लातीति । ला + “आतो- ऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।) कुष्ठौ- षधिः । इत्यमरः । २ । ४ । १२६ ॥
पाकलः, पुं, (पाक + ला + कः ।) कुञ्जरज्वरः । इति मेदिनी । ले, १०८ ॥ बोधनद्रव्यम् । अनिलः । अनलः । इति विश्वः ॥ व्रणादि- कारिणि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-089-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें