🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:59:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्पल
utpala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुवलय (1.10.37) कुवलय
कूठ (कुष्ठ औषधि) के नाम (2.4.126) व्याधि · कुष्ठ · पारिभाव्य · वाप्य · पाकल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्पल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कमल ।
२. नीलकमल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उत्-पल n. (and m., L.), (√ पल् ‘to move’, T.; fr. पल् = √ पट्, ‘to burst open’, BRD.), the blossom of the blue lotus (Nymphaea Caerulea), MBh.; R.; Suśr.; Ragh.; Megh. &c.
a seed of the Nymphaea, Suśr.
the plant Costus Speciosus, Bhpr.; VarBṛS.
any water-lily
any flower, L.
a particular hell (Buddh.)
उत्-पल m. N. of a Nāga
of an astronomer
of a lexicographer
of several other men
2. उत्-पल (fr. पल, ‘flesh’, with 1. उद् in the sense of ‘apart’), fleshless, emaciated, L.
उत्-पल n. N. of a hell, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (180,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्पल a. [उत्क्रांतः पलं मांसं] Fleshless, emaciated, lean. --ली A kind of cake made with unwinnowed corn. --लं 1 A blue lotus, any lotus or water-lily; नवावतारं कमलादिवोत्पलं R. 3. 36, 12. 86; Me. 26; नीलोत्पलपत्रधारया Ś. 1. 18; so रक्त,˚ --2 The [] plant Costus Speciosus. --3 A plant in general. --Comp. --अक्ष, --चक्षुस् a. lotuseyed. --आभ a. lotus-like. --गंधिकं a variety of sandal of the colour of brass (which is very fragrant). --पत्रं {1} a lotus-leaf. {2} a wound caused by a female's fingernail, nail-print. {3} a Tilaka or mark on the forehead made with sandal. {4} a broad-bladed knife or lancet. --पत्रकं a broad-bladed knife or lancet. --भेद्यकः a kind of bandage. --माला N. of a lexicon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0297-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्पल न० उद् + पल--अच् । १ नीलपद्मे, २ कुमुदादौ, ३ कुष्ठो- षघौ च । उत्क्रान्तं पलं मासम् अत्या० समा० । ४ मांसशून्ये त्रि० । “गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्- पलानान्” मेघ० । “यत्रोत्पलदलक्लैव्यमस्त्राण्यापुः सुरद्विषाम्” “मुहूर्त्तकर्णोत्पलतां प्रपेदे” “नवावतारं कमलादिवोत्पलम्” रघुः “अन्योन्यमुत्पीडयदुत्पला क्ष्याः” कुमा० । तच्च त्रिविधं नीलं रक्तंश्वेतञ्च “ध्रुवंस नीलोत्पलपत्रधारया” शकु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्पलं, क्ली, (उत्पलतीति । पल गतौ पचाद्यच् ।) नोलकमलम् । कुष्ठौषधिः । इति विश्वः ॥ पुष्पम् । इति मेदिनी ॥ जलजपुष्पमात्रम् । तच्च पद्मकुमु- दादि । तत्पर्य्यायः । कुवलयम् २ । इत्यमरः ॥ कुब- लम् ३ । इति जटाधरः ॥ कुवेलम् ४ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (यथा रघौ ३ । ३६ । “नवावतारं कमलादिवोत्पलम्” ।) तस्य गुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । पित्तकफरक्तनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ जलपुष्पविशेषः । कोञि इति हिन्दी भाषा । तत्पर्य्यायः । अनुष्णम् २ रात्रि- पुष्पम् ३ जलाह्वयम् ४ हिमाब्जम् ५ निशापुष्पम् ६ । अस्य गुणाः । शीतत्वम् । स्वादुत्वम् । पित्त- रक्तार्त्तिदोषनाशित्वम् । दाहश्रमवमिभ्रान्तिकृ- मिज्वरहरत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“उत्पलानि कषायाणि पित्तरक्तहराणि च” । इति सूत्रस्थाने सप्तविंशेऽध्याये चरकेणोक्तम् ॥ “तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात्कुवलयोत्पले” । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥)
उत्पलः, त्रि, (उद्गतं पलं मांसं यस्मात् सः ।) मांस- शून्यः । इति विश्वः हेमचन्द्रश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-227-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उत्पल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें