🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:02:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पाषंड
pāṣaṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पाषंड १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पाखण्ड या पाषण्ड]
१. वेद का मार्ग छोड़कर अन्य मत ग्रहण करनेवाला । वेदविरुद्ध आचरण करनेवाला । झूठा मत माननेवाला । मिथ्याधर्मी । विशेष— बौद्धों और जैनों के लिये प्राय: इस शब्द का व्यवहार हुआ है । कौलिक आदि भी इस नाम से पुकारे गए हैं । पुराणों में लिखा गया है कि पाषंड लोग अनेक प्रकार के वेश बनाकर इधर उधर घूमा करते हैं । पद्यपुराण में लिखा गया है कि 'पाषंडों' का साथ छोड़ना चाहिए और भले लोगों का साथ सदा करना चाहिए । मनु ने भी लिखा है कि कितव, जुआरी, नटवृत्तिजीवी, क्रूरचेष्ट और पाषंड इनको राज्य से निकाल देना चाहिए । ये राज्य में रहकर भलेमानुसों को कष्ट दिया करते हैं ।
२. झूठा आडंबर खडा करनेवाल । लोगों को ठगने और धोखा देने के लिये साधुओं का सा रुप रंग बनानेवाला । धर्म- ध्वजी । ढोंगी आदमी । कपटवेशधारी ।
३. संप्रदाय । मत । पंथ । विशेष— अशोक के शिलालेखों में इस शब्द का व्यवहार इसी अर्थ में प्रतीत होता है । यह अर्थ प्राचीन जान पड़ता है, पीछे इस शब्द को बुरे अर्थ में लेने लगे । 'पाषंड' का विशेषण 'पाषंडी' बनता है । इससे इसका संप्रदायवाचक होना सिद्ध होता है । नए नए संप्रदायों के खडे़ होने पर शुद्ध वैदिक लोग सांप्रदायिकों को तुच्छ दृष्टि से देखते थे ।
पाषंड २ वि॰ दे॰ पाखंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाषण्ड mf(ई)n. (wrongly spelt पाखण्ड) heretical, impious, MBh.; Pur.
पाषण्ड m. a heretic, hypocrite, impostor, any one who falsely assumes the characteristics of an orthodox Hindū, a Jaina, Buddhist, ib. &c.
पाषण्ड m. or n. false doctrine, heresy, Mn.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (624,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाषंड a. Impious, heretical. --डः A heretic, an unbeliever, a hypocrite; Ms. 5. 90; 9. 225, --डः --डं Heresy
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाषण्ड त्रि० पाति रक्षति दुरितेभ्यः पा--क्विप् पाः वेदध- र्मस्तं षण्डयति निष्फलं करोति । “पालनाच्च त्रयी- धर्मः पाशब्देन निगद्यते । षण्डयन्ति तु तं यस्मात् पा- षण्डस्तेन कीर्त्तित” इत्युक्ते वेदाचारत्यागिनि अमरः ण्वुल् । पाषण्डक तत्रार्थे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4323,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाषंड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें