🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:28:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिण्याक
piṇyāka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अब शेष पुल्लिंग-नपुंसक दोनों में (3.5.32) अर्धर्च · कण्टक
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिण्याक m. n. oil-cake, Mn.; Āpast.; MBh. &c.
Asa Foetida, L.
incense, L.
saffron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (626,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिण्याकः --कं 1 Oil-cake. --2 Incense. --3 Saffron. --4 Asa Fœaida. --5 Residue of seeds ground for oil; Pt. 3. 99.
पिण्याकः --कं 1 Oil-cake. --2 Incense. --3 Saffron. --4 Asa Fœaida. --5 Residue of seeds ground for oil; Pt. 3. 99.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0702-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिण्याक पु० न० पण--व्यवहारे आकन् नि० । १ तिलफाल्के २ हिङ्गुनि ३ वाह्नीके च । ४ सिह्लके पुंस्त्री० मेदि० । स्त्रीत्वे ङीप् तस्त व्रतार्थभक्षणे न दोषः मनुः ११ । ९२ अन्यत्र दोषो यथा “पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो वै मामुपसर्पति । तस्य वै शृणु मुश्रोणि! प्रायश्चित्तं मुशोभनम् । उलूको दश वर्षाणि कच्छ्रपस्तु समात्रयम् । [] जायते मानवस्तत्र मम कर्मपारायणः” वराहपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4331-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिण्याकः, पुं, क्ली, (पिनष्टीति । पिषॢ संचूर्णने + “पिनाकादयश्च ।” उणां । ४ । १५ । इति आकप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) तिल- कल्कः । (अस्य गुणाः यथा, -- “पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥ यथा, महाभारते । १२ । १६७ । ३६ । “नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्म्मतः । श्रेयस्तैलं हि पिण्याकात् घृतं श्रेय उदश्वितः ॥”) अस्य भक्षणे दोषो यथा, -- “पिण्याकं भक्षयित्वा तु यो वै मामुपसर्पति । तस्य वै शृणु सुश्रोणि ! प्रायश्चित्तं सुशोभनम् ॥ उलूको दशवर्षाणि कच्छपस्तु समास्त्रयः । जायते मानवस्तत्र मम कर्म्मपरायणः ॥” इति वराहपुराणम् ॥ हिङ्गु । वाह्लीकम् । सिह्लकः । इति मेदिनी ॥ (सरलरसः । अस्य पर्य्यायो यथा, -- “तैलपर्णी दधित्थाख्यः पिण्याको रक्तशीर्षकः । वेष्टो रसाह्वः श्रीवासः श्रीपिष्टसरलद्रवौ ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-143-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें