🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:51:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुंड्र
puṃḍra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुंड्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुणड्र]
१. एक प्रकार की (विशेषतः लाल) ईख । पौंढ़ा ।
२. बलि के पुत्र एक दैत्य का नाम जिसके नाम पर देश का नाम पड़ा ।
३. अतिमुक्तक । तिनिश वृक्ष ।
४. माधवी लता ।
४. ह्वस्व प्लक्ष । पाकर । पक्कड़ ।
६. श्वेत कमल ।
७. चंदन केसर आदि को रेखाओं से शरीर पर बनाया हुआ चिह्न या चित्र । तिलक । टीका । जैसे, ऊर्ध्वपुंड्र ।
८. तिलक वृक्ष ।
९. कीड़ा । कीट । कृमि (को॰) ।
१०. भारत के एक भाग प्राचीन नाम जो इतिहास पुराणादि में मिलता है । महाभारत के अनुसार अंग, बंग, कलिंग, पुंड्र और सुह्म, बलि के इन पाँच पुत्रों के नाम पर देशों के नाम पड़े ।
११. एक प्राचीन जाति । विशेष—इस जाति का उल्लेक ऐतरेय ब्राह्मण में इस प्रकार है— विश्वामित्र के सौ पुत्रौं में से पचास तो नधुच्छदा से बड़े और पचास छोटे थे । विश्वामित्र ने जब शुन शेप का अभिषेक किया तब ज्येष्ठ पुत्र बहुत असंतुष्ट हुए । इसपर विश्वामित्र ने उन्हें शाप दिया कि तुम्हारे पुत्र अंत्यज होगे । अंघ्र, पुंड्र, शवर, मुतिव इत्यादि उन्ही पुत्रों के वंशज हुए जिनकी गिनती दस्युओं में हुई । महाभारत में एक स्थान पर यवन, किरात, गांधार, चीन, शवर आदि दस्यु जातियों के साथ पौंड्रकों का नाम भी है । पर दुसरे स्थान पर 'पौंड्रकों' और सुपुंड्रकों में भेद किया है । पौंड्रकों और पुंड़्रों को तो अंग, बंग, गय आदि के साथ शास्त्रधारी क्षत्रिय लिखा है जिन्होंने युधिष्ठिर के लिये बहुत साधन इकट्ठा किया था । उनके जाने पर युधिष्ठिर के द्धारपाल ने उन्हें नहीं रोका था । पर वंग कलिंग, मगध, ताम्रलिप्त आदि के साथ सुपुंड्रकों का द्धारपाल द्धारा रोका जाना लिखा है जिससे वे वृषलत्वप्राप्त क्षत्रिय जान पड़ते है । मनुस्मृति में जिन पौंड्रकों का उल्लेख है वे भी संस्कारभ्रष्ट क्षत्रिय थे जो म्लेच्छ हो गए थे । इससे पौंड्र या पुंड्र सुपुंड्रों से भिन्न और क्षत्रिय प्रतीत होते हैं । महाभारत कर्णपर्व में भी कुरु, पांचाल, शाल्व, मत्स्य, नैनिष, कलिंग मागध आदि शाश्वत धर्म जाननेवाले महात्माओं के साथ पौंड्रों का भी उल्लेख है, आदिपर्व में बलि के पाँच पुत्रों (अंग वंग आदि) में जिस पुंड्र का नाम है उसी के वंशज संभवतः ये पुंड्र या पौड्र हों । ब्रह्मांड और मत्स्य पुराण के अनुसार पुंड्र लोग प्राच्य (पुरबी भारत के) थे, पर विष्णु पुराण में और मार्कडेय पुराण में उन्हें दाक्षिणात्य लिखा है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुण्ड्र m. N. of a son of the Daitya Bali (ancestor of the Puṇḍras), MBh.
(pl.) of a people and their country (the modern Bengal and Behar), AitBr.; MBh. &c.
of a son of Vasu-deva, VP.
sugarcane (or a red variety of it), L.
Gaertnera Racemosa, L.
Ficus Infectoria, L.
Clerodendrum Phlomoides, L.
a white lotus-flower, L.
a worm, L.
पुण्ड्र m. n. a mark or line made on the forehead with ashes or colouring substances to distinguish Vaiṣṇavas fr. Śaivas &c., a sectarian mark, KātyŚr., Sch.; RTL. 66; 67 (cf. ऊर्ध्व-प्˚, त्रि-प्˚)
पुण्ड्र n. N. of a mythical city between the mountains Hima-vat and Hemakūṭa, VāyuP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (632,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुंड्रः [पुंड्-भेदने रक] 1 A kind of sugar cane (red-variety). --2 A lotus in general. --3 A white lotus. --4 A mark or line (on the forehead) made with sandal &c., sectarial mark. --5 A worm. --6 The Atimukta creeper. --ड्राः pl. N of a country and its inhabitants. --Comp. --केलिः an elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0707-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्ड्र पु० पुडि--भेदने रक् । (पुँडिया) १ इक्षुभेदे अमरः । इक्षुशब्दे दृश्यम् ऊर्द्ध्वपुण्ड्रकादौ इक्षुभेदतुल्याकारतया प्रयोगः २ देत्यभेदे ३ अतिमुक्तके ४ चित्रके ५ कृमौ ६ पु- ण्डरीके ७ देशभेदे पु० मेदि० । स च देशः वृ० १४ अ० उदयगिरिभद्र गौडकपौण्डोत्कलकाशिमेखलास्वष्ठाः” पूर्वस्यामुक्तः । तेन तस्य प्राक्स्थत्वात् नगरान्तत्वे द्विपदवृद्धिः पौण्ड्रनागर तत्र भवे त्रि० “पुण्ड्रः कलि- [] ङ्गश्च तथा बाले च क्षत्रमुच्यते” हरिवं० ३१८ अ० सोऽ- भिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । पौण्ड्र पित्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि तन्नृपे च । बहुत्वे तस्य लुक् । “सूतै- र्मागधपुण्ड्रैश्च गीयमानस्ततस्ततः” हरिवं० ३११ अ० । ८ ति- लकवृक्षे हेमच० । ९ ह्रस्वप्लक्षे राजनि० । स्वार्घे क । पुण्ड्रक माधवीलतायाम् अमरः । इक्षुभेदादौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4352-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुण्ड्रः, पुं, (पुण्ड्यन्ते गुडशर्कराद्यर्थं चूर्णीक्रियते इति । पुडि मर्द्दे + “स्फायितञ्चीति ।” उणा ० २ । १३ । इति रक् ।) इक्षुभेदः । पुँडिआक् इति भाषा । इत्यमरः । २ । ४ । १६३ । दैत्यविशेषः । अतिमुक्तकः । चित्रम् । क्रिमिः । पुण्डरीकम् । देशविशेषे, पुं भूम्नि । इति मेदिनी । रे, ५९ ॥ (यथा, मात्स्ये । ११३ । ४५ । “प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । शाम्बमागधगोनर्द्दाः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥”) तिलकवृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ ह्नस्वप्लक्षः । [] इति राजनिर्घण्टः ॥ (अश्वदेहस्थचिह्नविशेषः । अस्य लक्षणादिकं पुण्ड्रकशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ वलि- राजस्य क्षेत्रजः पुत्त्रविशेषः । यन्नाम्नैव पुण्ड्र- देशो विख्यातः । यथा, महाभारते । १ । १०४ । ४७ -- ५१ । “वलिः सुदेष्णां भार्य्यां स्वां तस्मै तां प्राहिणोत् पुनः । तां स दीर्घतमाङ्गेषु स्पृष्ट्वा देवीमथाब्रवीत् ॥ भविष्यन्ति कुमारास्ते तेजसादित्यवर्च्चसः । अङ्गो वङ्गः कलिङ्गश्च पुण्ड्रः सुह्मश्च ते सुताः ॥ तेषां देशाः समाख्याताः स्वनामप्रथिता भुवि । अङ्गस्याङ्गोऽभवद्देशो वङ्गो वङ्गस्य च स्मृतः ॥ कलिङ्गविषयश्चैव कलिङ्गस्य च स स्मृतः । पुण्ड्रस्य पुण्ड्राः प्रख्याताः सुह्माः सुह्मस्य च स्मृताः ॥ एवं वलेः पुरा वंशः प्रख्यातो वै महर्षिजः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-165-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुंड्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें