🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुट
puṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुट १ संज्ञा पुं॰ [अनु॰ पुट पुट (छींटा=गिले का शब्द)]
१. किसी वस्तु से तर करने या उसका हलका मेल करने के लिये डाला हुआ छींटा । हलका छिरकाव । जैसे,—(क) पकाते वक्त ऊपर से पानी का हलका पुट दे देना । क्रि॰ प्र॰—देना ।
२. रँग या हलका मेल देने के लिये किसी वस्तु को धुले हुए रंग या और किसी पतली चीज में डुबाना । बोर । जैसे— इसमें एक पुट लाल रंग का दे दो । उ॰—ज्यों बिन पुट पट गहत न रँग को, रंग न रसै परै । —सूर (शब्द॰) ।
पुट २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आच्छादन । ढाकनेवाली वस्तु । जैसे, रदपुट, नेत्रपुट ।
२. दोना । गोल गहरा पात्र । कटोरा । उ॰—(क) पियत नैन पुट रुप पियुखा । —तुलसी (शब्द॰) । (ख) जलपुट आनि धरो आँगन में मोहन नेक तौ लीजै । — सूर (शब्द॰) ।
३. दोने के आकार की वस्तु । कटोरे की तरह की चीज । जैसे, अंजालिपुट ।
४. मुँहबंद बरतन । औषध पकाने का पात्र विशेष । विशेष—दो हाथ लंबा, दो हाथ चौड़ा, दो हाथ गहरा एक चौखूँटा गड्ढा खोदकर उसमें बिना पथे हुए उपले डाल दे । उपलों के ऊपर औषध का मुँहबंद बरतन रख दे और ऊपर से भी चारों ओर उपले डालकर आग लगा दे । दवा पक जायगी । यह महापुट है । इसी प्रकार गड्ढे के विस्तार के के हिसाब से कपोतपुट, कौक्कुटपुट, गजपुट, भांडपुट, इत्यादि हैं; जैसे सवा हाथ विस्तार के गड्ढे में जो पात्र रखा जाय वह गजपुट है ।
५. कटोरे के आकार के दो बराबर बरतनों को मुँह मिलाकर जोड़ने से बना हुआ बंद घेरा । संपुट ।
६. घोड़े की टाप ।
७. अंत पट । अँतरौटा ।
८. जायफल ।
९. एक वर्णवृत्त जिसके प्रत्येक चरण में दो नगण, एक मगण और एक यगण होता है । जैसे,—श्रवणपुट करी ना जान रानी । रघुपति कर याकी मीचु ठानी ।
१०. कोश (को॰) ।
११. खाली जगह । रिक्त स्थान । जैसे, नासापुट, कर्णपुट (को॰) ।
१२. कौटिल्य के अनुसार पोटली या पैकेट जिसपर मुहर की जाती थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुट m. n. a fold, pocket, hollow space, slit, concavity (ifc. f. आ), Mn.; MBh. &c. (also f(ई). , Śāntiś.)
a cloth worn to cover the privities (also f(ई). ), W.
a horse's hoof, L.
an eyelid (cf. -भेद)
पुट m. a cup or basket or vessel made of leaves, ŚBr. (cf. ऊष-), Mn.; MBh. &c.
a casket (= सम्पुट), L.
the enveloping or wrapping of any substance (esp. for baking or heating it; cf. पुट-पाक), Bhpr.
any cake or pastry filled with seasoning or stuffing of any kind, ib.
N. of a metre (= श्री-पुट), L.
of a man g. अश्वादि
पुट n. a nutmeg, L.
two vessels joined together (for the sublimation of medicinal substances), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुटः --टं [पुट्-क] 1 A fold. --2 A hollow space, cavity, concavity; भिन्नपल्लवपुटो वन निलः R. 9. 68, 11. 23; 17. 12; M. 3. 9; अंजलिपट, नासापुट, कर्णपुट &c. --3 A cup made of a leaf folded or doubled; a vessel of leaves; दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं R. 2. 65: Ms. 6.-8. --4 Any shallow receptacle. --5 The pod or capsule which envelops young shoots. --6 A sheath, cover, covering. --7 An eyelid. (पुटी also in all these senses) --8 A horse's hoof. --टः 1 A casket. --2 The contracting of anything. --3 A folding of anything so as to form a cup. --टं 1 A nutmeg. --2 Two vessels joined together for medical purposes. --Comp. --उटजं a white umbrella. --उदकः a cocoa-nut. --ग्रीवः {1} a pot, jar, pitcher. {2} a copper-vessel. --पाकः {1} a particular method of preparing drugs, in which the various ingredients are wrapped up in leaves, and being covered with clay are roasted in the fire: अनिर्भिन्नो गभीरत्वादंतर्गूढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः U. 3. 1. {2} digesting. {3} subliming. --भेदः {1} a town, city. {2} a kind of musical instrument (अ तोद्य). {3} ‘parting of the eyelids’, opening; U. 6. 3. {4} a whirl-pool or eddy. --भेदनं a town, city; Śi. 13. 26.
पुटः --टं [पुट्-क] 1 A fold. --2 A hollow space, cavity, concavity; भिन्नपल्लवपुटो वन निलः R. 9. 68, 11. 23; 17. 12; M. 3. 9; अंजलिपट, नासापुट, कर्णपुट &c. --3 A cup made of a leaf folded or doubled; a vessel of leaves; दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं R. 2. 65: Ms. 6.-8. --4 Any shallow receptacle. --5 The pod or capsule which envelops young shoots. --6 A sheath, cover, covering. --7 An eyelid. (पुटी also in all these senses) --8 A horse's hoof. --टः 1 A casket. --2 The contracting of anything. --3 A folding of anything so as to form a cup. --टं 1 A nutmeg. --2 Two vessels joined together for medical purposes. --Comp. --उटजं a white umbrella. --उदकः a cocoa-nut. --ग्रीवः {1} a pot, jar, pitcher. {2} a copper-vessel. --पाकः {1} a particular method of preparing drugs, in which the various ingredients are wrapped up in leaves, and being covered with clay are roasted in the fire: अनिर्भिन्नो गभीरत्वादंतर्गूढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः U. 3. 1. {2} digesting. {3} subliming. --भेदः {1} a town, city. {2} a kind of musical instrument (अ तोद्य). {3} ‘parting of the eyelids’, opening; U. 6. 3. {4} a whirl-pool or eddy. --भेदनं a town, city; Śi. 13. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0706-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुट दीप्तौ अक० चूर्णने सक० चुरा० उभ० सट् । पोटयति--ते पुषोट ।
पुट श्लेषे तु० कु० पर० सक० सेट् । पुटात अपुटीत् पुपोट ।
पुट संसर्गे अद० चु० उभ० सक० सेट् । पुटयति ते अपुपुटत् त ।
पुट न० पुट--क । १ जातीफले राजनि० २ उपर्य्यघोभावापन्नेन मृदादिकपासद्वयेन गिर्मिते ओषधपाकषात्रभेदे च प० [] ३ अश्वक्षुरे पु० न० शब्दर० । ४ मिथःसम्यन्थे ५ आच्छादगे चंपुटभेदनमित्यमरव्याख्यायां सुकुटः । ६ पत्त्रादिरचिते दुग्धादिपानपात्रे त्रि० (दोना) स्त्रियां ङीष् । औषधपाकपात्रप्रकारः भावप्र० उक्तो यथा “धात्वादिमारणोपयुक्तान् पुटप्रकारानाह रसप्र- दीपे “लोहादेरपुनर्भावस्तद्गुणत्वं गुणाढ्यता स- लिले तरणञ्चापि तत्सिन्निः पुटनाद्भवेत् । गम्भीरे वि- स्तृते कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्मके । वनोपणसहस्नेण पूरितं पुनरौषधम् । कीष्ठे रुद्धे प्रयत्नेन गोविष्ठोपरि धारयेत् । वनोपलसहस्रार्द्धं कोष्ठिकोपरि निःक्षि- पेत् । वह्निं विनिःक्षेपेत्तत्र महापुटमिति स्मृतम्” । कोष्ठं मृण्मूषा गोविष्ठा (गोइटा) । महापुटम् । “सपाद हस्तमानेन कुण्डे निम्ने तथायते । वनोपलसहस्नेण पूर्णे मध्ये विधारयेत् । पुटनद्रव्यसंयुक्तां कोष्ठिकां मुद्रितां मुखे । अथार्द्धानि करण्डानि अर्द्धान्धुपरि निःक्षिपेत् । एतद्गजपुटं प्रोक्तं ख्यातं सर्वपुटोत्तमम्” । हस्तश्चतुर्भिंशत्यङ्गुलप्रभाखः स सपादः तेन त्रिंशदङ्गल- प्रमालेनेत्यर्थः अतएवोक्तम् “साघारखनराङ्गुल्या त्रिंश- दङ्गलको गजः” इति गजपुटम् । “अरत्निमात्रके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते । वितस्तिमात्रके खाते कथितं कौक्वुटं पुटम्” । अरत्रिस्तु “निष्कनिष्ठेन मुष्टिना” इत्य- मरः । निःसृतकनिष्टया मुष्ट्योपलक्षितो हस्तोऽरत्नि- रित्यर्थः । “षोडशाङ्गुलके खाते कस्यचित् कौक्कुटं पुटम् । यत्पुटं दीयते खाते अष्टसंख्यैर्वनोपलैः । क- पोतपुटमेतत्तु कषितं पुटपण्डितैः । गोष्ठान्तर्गोस्वुरक्षुणं शुष्कं चूर्णितगोमयम् । गोवरं तत्समाख्यातं वरिषं रसलाधने । वृहद्भाण्डख्यितैर्यत्र गोवरैर्दीयते पुटम् । तद्गोवरपुटं प्रोक्तं भिषग्भिः सूतमखनि । वृहद्भाण्डे तुषैः पूर्णे मध्ये मूषां विधारयेत् । क्षिप्त्वाग्निं मुद्रयेत् भाण्डं तद्भाण्डं पुटमुच्यते” । “वसुयुगविरतिर्नौ भ्यौ पुटोऽयम्” वृ० र० उक्ते उद्वादणाक्षरपादके छन्दोभेदे पु०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4350,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुट, क चूर्णे । भासि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां-परं-चूर्णे सकं-भासि अकं-सेट् ।) क, पोटयति । भासि दीप्तौ । इति दुर्गादासः ॥
पुट, त् क संसर्गे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) पुटयति पुष्पं सूत्रेण जनः संसृजतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
पुट, शि श्लेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां-कुटां- परं-अकं-सेट् ।) शि, पुटति अपुटीत् पुपोट । श्लेषः सम्बन्धीभावः । इति दुर्गादासः ॥
पुटं, क्ली, (पुटतीति । पुट संश्लेषे + कः ।) जाती- फलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ उपर्य्यधोभावा- पन्नसंयुक्तमृदादिकपालद्वयरूपौषधपाकपात्रम् । धात्वादिमारणोपयुक्तान् पुटप्रकारानाह रस- प्रदीपे । “लोहादेरपुनर्भावस्तद्गुणत्वं गुणाढ्यता । सलिले तरणञ्चापि तत्सिद्धिः पुटनाद्भवेत् ॥ गम्भीरे विस्तृते कुण्डे द्विहस्ते चतुरस्रके । वनोपलसहस्रेण पूरिते पुटनौषधम् ॥ कोष्ठे रुद्धं प्रयत्नेन गोविष्ठोपरि धारयेत् । वनोपलसहस्रार्द्धं कोष्ठिकोपरि निःक्षिपेत् ॥ वह्निं विनिःक्षिपेत्तत्र महापुटमिति स्मृतम् ॥ १ ॥ कोष्ठं मूषा । गोविष्ठा गोइठा । इति महापुटम् ॥ सपादहस्तमानेन कुण्डे निम्ने तथायते । वनोपलसहस्रेण पूर्णमध्ये विधारयेत् ॥ पुठनद्रव्यसंयुक्तां कोष्ठिकां मुद्रितां मुखे । अधोऽर्द्धानि करण्डानि अर्द्धान्युपरि निःक्षिपेत् ॥ एतद्गजपुटं प्रोक्तं ख्यातं सर्व्वपुटोत्तमम् ॥ हस्तश्चतुर्व्विंशत्यङ्गुलप्रमाणः स सपादः तेन त्रिंशदङ्गुलप्रमाणेनेत्यर्थः । अतएवोक्तम् । साधारणो नराङ्गुल्या त्रिंशदङ्गुलको गजः ॥ इति गजपुटम् ॥ २ ॥ अरत्निमात्रके कुण्डे पुटं वाराहमुच्यते ॥ ३ ॥ वितस्तिमात्रके खाते कथितं कौक्कुटं पुटम् । ‘अरत्निस्तु निष्कनिष्ठेन मुष्टिना’ इत्यमरः । २ । ६ । ८६ ॥ निःसृतकनिष्ठया मुष्ट्योपलक्षितो हस्तोऽरत्निरित्यर्थः । षोडशाङ्गुलके खाते कस्यचित् कौक्कुटं पुटम् ॥ ४ ॥ यत् पुटं दीयते खाते ह्यष्टसंख्यैर्वनोपलैः । कपोतपुटमेतत्तु कथितं पुटपण्डितैः ॥ ५ ॥ गोष्ठान्तर्गोखुरक्षुण्णं शुष्कचूर्णितगोमयम् । गोवरं तत् समाख्यातं वरिष्ठं रससाधने ॥ बृहद्भाण्डस्थितैर्यन्त्रैर्गोवरैर्दीयते पुटम् । [] तद्गोवरपुटं प्रोक्तं भिषग्भिः सूतभस्मकृत् ॥ ६ ॥ बृहद्भाण्डे तुषैः पूर्णे मध्ये मूषां विधारयेत् । क्षिप्त्वाग्निं मुद्रयेद्भाण्डं तद्भाण्डपुटमुच्यते ॥” * ॥ इति भावप्रकाशे पूर्व्वखण्डे २ भागः ॥
पुटः, पुं क्ली, (पुटतीति । पुट श्लेषे + कः ।) अश्व- खुरः । इति शब्दरत्नावली ॥
पुटः, त्रि, (पुट् + कः ।) आच्छादनम् । पत्रादि- रचितः पुष्पाद्याधारः । यथा, रघुः । २ । ६५ । “दुग्ध्वा पयः पत्रपुटे मदीयं पुत्त्रोपभुङ्क्ष्वेति तमादिदेश ॥” (यथा च मनौ । ६ । २८ । “ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् । प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना सकलेन वा ॥”) मिथःसंश्लेषः । इति मुकुटः ॥ इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-163-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुट" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें