🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:46:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रलाप
pralāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निरर्थक बकवास 'प्रलाप' कहलाती है (1.6.15)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रलाप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कहना । बकना । कथन ।
२. दुःखपूर्ण रुदन । दुखड़ा रोना (को॰) ।
३. निरर्थक वाक्य । व्यर्थ की बकवाद । अनाप शनाप बात । पागलों की सी बड़बड़ । विशेष—ज्वर आदि के वेग में लोग कभी कभी प्रलाप करते है । वियोगियों की दस दशाओं में एक प्रलाप भी है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚लाप m. talk, discourse, prattling, chattering, AV. &c. &c.
(also n.) lamentation (आर्त-प्˚, l˚ of one in pain), MBh.; R.; Pañcat. &c.
incoherent or delirious speech, raving, Cat.
प्र-लाप &c. See under प्र-√ लप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (689,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रलापः 1 Talk, conversation, discourse. --2 Prating, prattling, an incoherent or nonsensical talk; Ms. 12. 6. --3 Lamentation, wailing; उत्तराप्रलापोपजनितकृपो भगवान् वासुदेवः K. 175; Ve. 5. 30. --Comp. --हन् m. a sort of collyrium.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0758-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलाप पु० प्र + लप--भावे घञ् । १ अनर्थकवाक्ये २ निष्प्रयोजने उन्मत्तादिवाक्ये च अमरः । ३ रोगाणामुपसर्गभेदे “मूर्च्छा मांसक्षयोमोहः प्रलापो मरणमिति क्षुये” सुश्रुते धायो- पसर्गोक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4490,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलापः, पुं, (प्रलपनमिति । प्र + लप् + भावे घञ् ।) प्रलपनम् । अनर्थकवाक्यम् । निष्पयो- जनमुन्मत्तादिवचनम् । इत्यमरभरतौ । १ । ६ १५ ॥ रोगाणामुपसर्गोऽयम् ॥ (यथा, भाव- प्रकाशे । “मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सादनं भ्रमः । उपद्रवा भवन्त्येते मृतिश्च रसशेषतः ॥” अस्य लक्षणं चिकित्सा च यथा, -- “स्वहेतुकुपिताद्वातादसम्बद्धन्निरर्थकम् । वचनं यन्नरो ब्रूते स प्रलापः प्रकीर्त्तितः ॥ सतगरवरतिक्ता रेवताम्भोदतिक्ता नलदतुरगगन्धा भारती हारहूरा । मलयजदशमूलीशङ्खपुष्पी सुपक्वा प्रलपनमपहन्युः पानतो नातिदूरात् ॥ वरतिक्तोऽत्र पर्पटः नलदमुशीरं भारती ब्राह्मी हारहूरा द्राक्षा ।” इति भावप्रकाशस्य मध्य- खण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-292-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रलाप" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें