🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:22:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्राक्
prāk
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पहले (बीता हुआ) (3.4.16)
पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये (3.4.23) उदक् · प्रत्यक् · अवाक्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राक् १ वि॰ [सं॰]
१. पहले का । अगला ।
२. पूर्व का ।
प्राक् २ संज्ञा पुं॰ पूर्व । पूरब ।
प्राक् ३ अव्य॰, पहले । पूर्व में । विशेष—व्याकरण के अनुसार 'प्राच्' शब्द का 'च्' समस्त पदों में 'क्' 'ग्' ङ्' आदि रूपों में हो जाता सै, जैसे, प्राक्कर्म, प्राग्भाव, प्राड्मुख आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राक् See under प्राञ्च्, col. 3.
प्राक् ind. (Lāṭy.; KātyŚr.) before (in place or in order or time; as prep. with abl. [cf. Pāṇ. ii, 1, 11; 12], rarely with gen.; also in comp. with its subst. Pāṇ.; ib.), ŚrS.; Up.; MBh. &c.
in the east, to the east of (abl.), RV.; Lāṭy.
before the eyes, Hit. i, 76
at first, formerly, previously, already, Mn.; MBh. &c.
(with एव), a short while ago, recently, just, Śak.
still more so, how much more (= किम्-उत), Buddh.
above, in the former part (of a book), Mn.; Pāṇ.
first, in the first place, above all, Kathās.; MārkP.
from now, henceforth, Var.
up to, as far as (with abl.; esp. in gram., e.g. प्राक् कडारात्, up to the word कडार, Pāṇ. ii, 1, 3)
between (= अवान्तरे), L.
early in the morning, L.
w.r. for द्राक्, MBh.
प्राक् in comp. for प्राञ्च्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (703,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राक् ind. 1 Before(usually [] with abl.), सफलानि निमित्तानि प्राक्प्रभाता त्ततो मम Bk. 8. 106; प्राक् सृष्टेः केवलात्मने Ku. 2. 4; R. 14. 78 Ś. 5. 21. --2 At first, already; प्रमन्यवः प्रागपि कोशलेंद्रे R. 7. 34. --3 Before, previously, in a previous portion (as of a book); इति प्रागेव निर्दिष्टं; Ms. 1. 71. --4 In the east, to the east of; ग्रामात्प्राक् पर्वतः. --5 In front. --6 As far as, up to; प्राक् कडारात्. --7 At dawn or daybreak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0769-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राक्, व्य, पूर्व्वदिग्देशकालाः । इत्यमरः । ३ । ४ । २३ ॥ प्राची दिक् प्राङ् देशः काली वा प्राक् । एवं प्राच्या दिशः प्राचो देशात् कालाद्बा आगतः प्रागागतः । एवं प्राच्यां दिशि प्राचि देशे वा वसति प्राग्वसति । दिक्- शब्दाद्दिग्देशकाले इति प्रथमापञ्चमीसप्तमीनां स्तात् अचो लुगिति स्तातो लुक् । इति तट्टी- कायां भरतः ॥ (“दिक्छब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमी- प्रथमाभ्यो दिक्देशकालेष्वस्तातिः ।” ५ । ३ । २७ । इति अस्तातिः । “अञ्चेर्लुक् ।” ५ । ३ । ३० । अस्तातेर्लुक् । “लुक् तद्धितलुकि ।” १ । २ । ४९ । इति स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् ।) पूर्व्वम् । (यथा, मनुः । २ । २९ । “प्राक् नाभिवर्द्धनात् पुंसो जातकर्म्म विधीयते ॥”) प्रभातम् । अवान्तरम् । अतीतम् । अग्रम् । इति हेमचन्द्रः मेदिनी च । चे, ७ ॥ क्रम- प्राप्तिः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-305-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें