🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:42:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंध्य
baṃdhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंध्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बन्ध्य] ऐसा पुल जिसके नीचे से पानी न बहता हो । पानी रोकने के लिये बनाया हुआ धुस्स । वाँध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्ध्य mfn. to be bound or fettered or imprisoned, Yājñ.
to be constructed, ib., Sch. (cf. वन्ध्य).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंध्य [बंध् --यत्] 1 To be bound or fettered, to be confined or imprisoned; Y. 2. 243. --2 To be joined or bound together. --3 To be formed, built or constructed. --4 Detained, under arrest. --5 Barren, unproductive, fruitless, useless (said of persons or things); बंध्यश्रमास्ते R. 16. 75; अबंध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते 3. 29; Ki. 1. 33. --6 Not having the menses or menstrual discharge. --7 (At the end of comp.) Deprived or destitute of. --Comp. --फल a. useless, vain, idle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्ध्य त्रि० बन्ध--यत् । कालप्राप्तावषि १ फलशून्ये वृक्षे अमरः । २ निष्फले राजनि० “अबन्ध्यकोपस्य निहन्तु- रापटाम्” किरा० । ३ बन्धनीये च त्रि० । ४ अपुत्रायां स्त्रीजातौ स्त्री शबदच० । ५ बालाख्ये बन्धद्रव्ये स्त्री मेदि० । प्रा० वि० बन्ध्यायाः वृषलीत्वमुक्तं यथा “बन्ध्या च वृषली ज्ञेया वृषली च रजस्वला । अथ वा वृषली ज्ञेया कुमारी यां रजस्वला” ६ योनिरोगभेदे स्त्री भावप्र० । ४५४७ पृ० पित्तलशब्दे परिशिष्टे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4560,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्ध्यः, त्रि, (बन्ध + यक् ।) ऋतुप्राप्तावधिफल- रहितवृक्षादिः । (यथा, रघुः । १ । ७० । “सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद्बन्ध्यमाश्रमपादपम् ॥”) तत्पर्य्यायः । अफलः २ अवकेशी ३ । इत्यमरः । २ । ४ । ७ ॥ विफलः ४ निष्फलः ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ बन्धनीयः । इति बन्धधातोः कर्म्मणि यप्रत्ययः ॥ (यथा, याज्ञवल्क्यः । २ । २४६ । “अबन्ध्यं यश्च बध्नाति बद्धं यश्च प्रमुञ्चति ॥” पुं, निवर्त्तितवारिः सेतुः । यथा, मिताक्षरायाम् । “सेतुश्च द्बिविधो ज्ञेयः खेयो बन्ध्यस्तथैव च । तोयप्रवर्त्तनात् खेयो बन्ध्यः स्यात्तन्निवर्त्तनात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-395-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें