🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:43:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंध्या
baṃdhyā
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंध्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ बन्ध्या]
१. वह स्त्री जो संतान न पैदा कर सके । बाँझ । यौ॰—बंध्यातनय = बध्यापुत्र । बध्यादुहिता । बंध्यासुत । बंध्यासुता ।
२. गाय जो बाँझ हो (को॰) ।
३. एक सुगंधि द्रव्य (को॰) ।
४. योनि का एक रोग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंध्या 1 A barren woman; न हि बंध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनां Subhāṣ. --2 A barren cow. --3 A kind of perfume (बाल). --Comp. --तनयः, --पुत्रः सृतः, or दुहितृ, --सुता &c. the son or daughter of a barren woman; i. e. a wild impossibility, anything that does not and cannot exist; एष बंध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः; see खपुष्प.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्ध्या, स्त्री, (बन्ध + “अघ्न्यादयश्च ।” उणा० ४ । १११ । इति यक् ।) अप्रजस्त्री । इति मेदिनी ॥ बाँजा इति भाषा ॥ (यथा, भागवते । ६ । १४ । १२ । “रूपौदार्य्यवयोजन्मविद्यैश्वर्य्यश्रियादिभिः । संपन्नस्य गुणैः सर्व्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥” बन्ध्या स्त्री अष्टमे वर्षे अधिवेदनीया भवति यथाह मनुः । ९ । ८१ । “बन्ध्याष्टमेऽधिवेद्याब्दे दशमे तु मृतप्रजा ॥”) अपत्यशून्यगौः । तत्पर्य्यायः । वशा २ । इत्य- मरः । २ । ९ । ६९ ॥ बालाख्यगन्धद्रव्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ वृषलीविशेषः । यथा, -- “बन्ध्या च वृषली ज्ञेया वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वला ॥” इति प्रायश्चित्तविवेके उशनसो वचनम् ॥ * ॥ योनिरोगविशेषः । यथा, -- “उदावर्त्ता तथा बन्ध्या विप्लुता च परिप्लुता । वातला योनिजो रोगो वातदोषेण पञ्चधा ॥” तस्या लक्षणं यथा, -- “सा फेनिलमुदावर्त्ता रजःकृच्छ्रेण मुञ्चति । बन्ध्या निरार्त्तवा ज्ञेया विप्लुता नित्यवेदना ॥ परिप्लुता या भवति ग्राम्यधर्म्मे रुजा भृशम् । वातला कर्कशास्तब्धा शूलनिस्तोदपीडिता ॥” तस्याश्चिकित्सा यथा, -- “बला सिता सातिबला मधूकं वटस्य शुङ्गं गजकेशरञ्च । एतन्मधुक्षीरघृतैर्निपीय बन्ध्या सुपुत्त्रं नियतं प्रसूते ॥ अश्वगन्धाकषायेण सिद्धं दुग्धं घृतान्वितम् । ऋतुस्नाताङ्गना प्रातः पीत्वा गर्भं दधाति हि ॥ पुष्पोद्धृतं लक्ष्मणाया मूलं दुग्धेन कन्यया । पिष्ट्वा पीत्वा ऋतुस्नाता गर्भं धत्ते न संशयः ॥ कुरुण्टमूलं धातक्याः कुसुमानि वटाङ्कुराः । नीलोत्पलं पयोयुक्तमेवं गर्भप्रदं ध्रुवम् ॥ या बला पिबति पार्श्वपिप्पलं जीरकेण सहितं हिताशना । श्वेतया विशिखपुङ्खया युतं सा सुतं जनयतीह नान्यथा ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (चिकित्सान्तरमस्या यथा, -- “पिप्पल्यः शृङ्गवेरञ्च मरिचं केशरन्तथा । घृतेन सह पातव्यं बन्ध्यापि लभते सुतम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे योनिव्यापदधिकारे ॥ “बला चातिबला यष्टिशर्करा मधुसंयुता । बन्ध्यागर्भकरी पीता नात्र कार्य्या विचारणा ॥” इति भैषज्यधन्वन्तरौ स्त्रीरोगाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-396-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बंध्या" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें