🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:39:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बाली
bālī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बाली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ बालिका, बाली] कान में पहनने का एक प्रसिद्ध आभूषण जो सोने या चाँदी के पतले तार का गोलाकार बना होता है । इसमें शोभा के लिये मोती आदि भी पिरोए जाते हैं ।
बाली २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ बाल] जो, गेहूँ, ज्वार आदि के पौधों का वह ऊपरी भाग या सीका जिसमें अन्न के दाने लगते हैं । दे॰ बाल ।
२. वह अन्न जो हलवाहों आदि को उनके परिश्रम के बदले में धन की जगह दिया जाता है । यौ॰—बालोदार ।
बाली ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] हथोड़े के आकार कसेरों का एक औजार जिससे वे लोग बरतनों की कोर उठाते हैं ।
बाली ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ बालिन्] दे॰ बालि ।
बाली ५ वि॰ [हिं॰ बालका (=अश्व)] बालका जाति का (अश्व) । उ॰—नवदून अप्पि मदझर गयंद, कज्वल सकोट उज्जल अमंद । सै पंच दिन्न बाली पवंग ।—पृ॰ रा॰, ४ ।१० ।
बाली सबरा संज्ञा पुं॰ [हिं॰ बाली (=बारी, किनारा)+हिं॰ सबरा] वह सबरा जिससे कसेरे थाली या परात की कोर उभारते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बाली, [न्] पुं, (बालः केश उत्पत्तिस्थानत्वेन विद्यते यस्य । बाल + इनिः । नामनिरुक्तिश्च यथा, रामायणे । “अमोघरेतसस्तस्य वासवस्य महात्मनः । बालेषु पतितं बीजं बाली नाम बभूव सः ॥”) इन्द्रपुत्त्रवानरराजविशेषः । स तु श्रीरामचन्द्रेण हतः । तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “मेरुर्नगवरः श्रीमान् जाम्बूनदमयः शुभः । तस्य यन्मध्यमं शृङ्गं सर्व्वदैवतपूजितम् ॥ तस्मिन् दिव्या सभा रम्या ब्रह्मणः शतयोजना । तस्यामास्ते सदा देवः पद्मयोनिश्चतुर्मुखः ॥ योगमभ्यसतस्तस्य नेत्राभ्यां यदश्रु स्रवत् । तद्गृहीतं भगवता पाणिना चर्च्चितश्च तत् ॥ निःक्षिप्तमात्रं तद्भूमौ ब्रह्मणा लोककर्त्तृणा । तस्मिन्नश्रुकणे राम ! वानरः संबभूव ह ॥ उत्तरं मेरुशिखरं गतस्तत्र च दृष्टवान् । नानाविहगसंघुष्टं प्रसन्नसलिलं सरः ॥ आप्लुत्य चापतत्तस्मिन् ह्रदे वानरसत्तमः ॥ उत्प्लुत्य तस्मात् स ह्रदादुत्थितः प्लवगः पुनः ॥ तस्मिन्नेव क्षणे राम ! स्त्रीत्वं प्राप स वानरः ॥ तद्रूपमद्भुतं दृष्ट्वा त्याजितौ धैर्य्यमात्मनः । ततस्तस्यां सुरेन्द्रेण स्कन्नं शिरसि पातितम् ॥ अनासाद्यैव तां नारीं सन्निवृत्तमथाभवत् । ततः सा वानरपतिं जज्ञे वानरमीश्वरम् ॥ अमोघरेतसस्तस्य वासवस्य महात्मनः । बालेषु पतितं बीजं बाली नाम बभूव ह ॥ भास्करेणापि तस्यां वै कन्दर्पवशवर्त्तिना । [] बीजं निषिक्तं ग्रीवायां विधानमनुवर्त्तत । ग्रीवायां पतितं बीजं सुग्रीवः समजायत ॥” इति रामायणे उत्तरकाण्डे । ३७ सर्गः ॥ अपि च । “वानरेन्द्रं महेन्द्राभमिन्द्रो बालिनमात्मजम् । सुग्रीवं जनयामास तपनस्तपतां वरः ॥” इति रामायणे बालकाण्डे १७ सर्गः ॥ “ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः । पपात सहसा बाली निकृत्त इव पादपः ॥” इति किष्किन्ध्याकाण्डे १७ सर्गः ॥ (बालाः केशाः सन्त्यस्य ।) बालविशिष्टे, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-428-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बाली" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें