🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:44:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ब्राह्म
brāhma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ब्राह्म १ वि॰ [सं॰] ब्रह्मा संबंधी । जैसे, ब्रह्म दिन । ब्रह्म मूहूर्त ।
ब्राह्म २ संज्ञा पुं॰
१. विवाह का एक भेद ।
२. एक पुराण ।
३. नारद ।
४. राजाओं का एक धर्म जिसके अनुसार उन्हें गुरुकुल से लोटे हुए ब्राह्मणों की पूजा करनी चाहिए ।
५. एक नक्षत्र । रोहिणी नक्षत्र ।
६. हथेली में अँगूठी के मूल से नीचे का हिस्सा ।
७. पारा । पारद ।
ब्राह्म वि॰ [सं॰] दे॰ 'ब्राह्म १' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ब्राह्म mf(ई)n. (fr. ब्रह्मन्, for which it is also the Vṛddhi form in comp.) relating to Brahmă or Brahmā, holy, sacred, divine, AV. &c. &c.
relating to sacred knowledge, prescribed by the Veda, scriptural, Mn. ii, 150 &c.
sacred to the Veda (with or scil. तीर्थ n. the part of the hand situated at the root of the thumb), ii, 59 &c.
relating or belonging to the Brāhmans or the sacerdotal class peculiar or favourable to or consisting of Brāhmans Brahmanical, Mn.; MBh. &c. (with निधि m. money bestowed on the sacerdotal class, Mn. vii, 89)
belonging to an inhabitant of Brahmā's world, Jātakam.
ब्राह्म m. (with or scil. विवाह) N. of a form of marriage (in which the bride is bestowed on the bridegroom without requiring anything from him), Mn. iii, 21 &c.
N. of a man (son of Kṛṣṇa and father of Maheśvara), Cat.
patr. of Nārada, L.
of Kavi, MBh.
of Ūrdhva-nābhan and Rakṣo-han, RAnukr.
ब्राह्म n. sacred study, study of the Veda, BhP.
(with or scil. तीर्थ) See above.
ब्राह्म ब्राह्मण &c. See p. 741.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (741,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ब्राह्म a. (ह्मी f.) [ब्रह्मण इदं तेन प्रोक्त वा अण् टिलोपः] 1 Relating to Brahman or the creator, or to the Supreme Spirit; R. 13. 60; Ms. 2. 40, Bg. 2. 72. --2 Brāhmanical, belonging to Brāhmaṇas. --3 Relating to sacred knowledge or study. --4 Prescribed by the Vedas, Vedic. --5 Holy, sacred, divine. --6 Presided over by Brahman as a मुहूर्त (see ब्राह्ममुहूर्त), or a missile. --7 Fit for a divine state or godhead. --ह्मः 1 One of the eight forms of marriage in Hindu law, in which the bride decorated with ornaments is given away to the bridegroom, without requiring any gift or present from him (this is the best of the 8 forms); ब्राह्मो विवाह आहूय दीयते शक्त्यलंकृता Y. 1. 58; Ms. 3. 21, 27. --2 N. of Nārada. --3 Quicksilver. --4 The duty or prescribed course of conduct of a king; आवृत्तानां गुरुकुलात् विप्राणां पूजको भवेत् । नृपाणामक्षयो ह्येष ब्राह्मो धर्मो विधीयते ॥. --ह्मं 1 The part of the hand under the root of the thumb. --2 Holy or sacred study. --3 N. of a Purāṇa. --4 N. of the constellation Rohiṇī. --Comp. --अहोरात्रः a day and night of Brahman. --देया a girl to be married according to the Brāhma form. --मुहूर्तः a particular period of the day, the early part of the day (रात्रेश्च पश्चिमे यामे मुहूर्तो ब्राह्म उच्यते); cf. ब्राह्मे मुहूर्ते किल तस्य देवी कुमारकल्पं सुषुवे कुमारं R. 5. 36.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0803-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब्रा(व्रा)ह्म न० ब्रह्मण इदम्, तेन प्रोक्तम् वा अण् दिलोपः । १ अङ्गुष्ठमूले तीर्थे, तेन हि तीर्थेन द्विजाचमनं विहित- मिति तस्य तत्सम्बन्धित्वम् “प्राग्वा ब्रा(व्रा)ह्मेन तीर्थेन द्विजा नित्यमुपस्पृशेत्” इति मनुम् “अङ्गुष्ठोत्तरस्ततो [] रेखा या पाणेर्दक्षिणस्य च । एतद्ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै” स्मृतिः । २ नारदे पु० जटा० । ब्र(व्र)ह्म- णोक्ते अष्टादशपुराणान्तर्गते ३ महापुराणभेदे न० । ४ विवाहभेदे ५ पारदे च पु० । ६ सरस्वत्यां तदधिष्ठातृकायां ७ वाचि ८ सोमलतायां ९ ब्रह्मोशाके (वामनहाटि) शाक- भेदे च स्त्री । “आवृत्तानां गुरुकुलात् विप्राणां पूजको भवेत् । नृपाणामक्षयो ह्येष ब्राह्मो धर्मो विधीयते इति मनूक्ते राज्ञां १० धर्मभेदे पु० । ११ मातृभेदे स्त्री ङीप् । “ब्राह्मी नारायणी तथेति” कालकवचम् । “वृहदस्याः शरीरं यदप्रमेयं प्रमाणतः । वृहद्वि- स्तीर्णमित्युक्तं ब्राह्मी देवी ततः स्मृता देवीपु० उक्त- निर्वचनायां १२ देव्याञ्च स्त्री १३ ब्रह्मसम्बन्धिनिमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् “एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ!” गीता । सरस्वत्या ब्रह्मजातत्वं च ब्रह्माणीशब्दे दर्शितं तत्र दृश्यम् । “ब्राह्मी हिमा सरा तिक्ता लघुर्मेध्या च शीतला । कषाया मधुरा स्वादुपाकायुष्या रसायनी । स्वर्य्या स्मृतिप्रदा कुष्ठपाण्डुमेहाश्रकासजित् । विष- शोथज्वरहरी तद्वन्मण्डूकपण्यंपि” भावप्र० ब्राह्मी- शाकस्य गुणा उक्ताः । १४ वाराहीकन्दे १५ हिलमोचि- कायां स्त्री राजनि० । १६ रोहिण्यां स्त्री १७ नक्षत्रे न० तयोर्ब्रह्माधिष्ठातृदेवताकत्वात् तथात्वं “रात्रेश्च पश्चिमे भागे मुहूर्त्तो ब्राह्म उच्यते” पितामहोक्ते रात्रिशेषयामा- र्द्धस्थिते अरुणोदयकालात् प्राग्दण्डद्वयात्मके १८ काले पु० १९ ब्रह्मसम्बन्धिदिने २० तन्माने च अहन्शब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4610-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब्राह्मं, क्ली, (ब्रह्मण इदम् । ब्रह्मन् + “तस्ये- दम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् । ‘नस्तद्धिते ।’ ६ । ४ । १४४ । इति टिलोपः ।) ब्रह्मतीर्थं । तत्तु अङ्गुष्ठस्य मूले वर्त्तते । इत्यमरः ॥ २ । ७ । ५१ ॥ अनेन तीर्थेन द्बिजस्याचमनं यथा, आह्निकतत्त्वे । “अन्तर्जानुशुचौ देश उपविष्ट उदङ्मुखः । प्राग्वा ब्राह्मेण तीर्थेन द्बिजो नित्यमुपस्पृशेत् ॥ अङ्गुष्ठोत्तरतो रेखा या पाणेर्दक्षिणस्य च । एतद्ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै ॥” ब्रह्मपुराणम् । यथा, -- “ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा ॥” इति मलमासतत्त्वधृतविष्णुपुराणवचनम् ॥ (ब्रह्मसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, मनुः । १ । ६८ । “ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत्प्रमाणं समासतः । एकैकशो युगानान्तु क्रमशस्तन्निबोधत ॥” ब्रह्मा देवतास्य इति । ब्रह्मन् + “सास्य देवता ।” ४ । २ । २४ । इत्यण् । टिलोपः । ब्रह्मदेवताकमस्त्रादि । यथा, रघुः । १२ । ९७ । “अमोघं सन्दधे चास्मै धनुष्येकधनुर्द्धरः । ब्राह्ममस्त्रं प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणौषधम् ॥”)
ब्राह्मः, पुं, (ब्रह्मणोऽपत्यं पुमान् इति । ब्रह्मन् + “तस्यापत्यम् । ४ । १ । ९२ । इत्यण् । “नस्त- द्धिते ।” ६ । ४ । १४४ । इति टिलोपः ।) नारदः । इति जटाधरः ॥ (ब्रह्मण इवायमिति अण् ।) विवाहविशेषः । यथा, -- “वरमाहूय यथाशक्त्यलङ्कृता कन्या यत्र दीयते सः ।” यथा, -- “आच्छाद्य चार्च्चयित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । आहूय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्म्मः प्रकीर्त्तितः ॥” इत्युद्बाहतत्त्वम् ॥ (“रात्रेश्च पञ्चिमे यामे मुहूत्तो ब्राह्म उच्यते ।” इति नियमात् रात्रिशेषयामार्द्धस्थितोऽरुण- दयात् प्राक्दण्डद्वयात्मको कालविशेषः । यथा, मनुः । ४ । ९१ । “ब्राह्मे मुहूर्त्ते बुद्ध्येत धर्म्मार्थौ चानुचिन्त- येत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-456-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें