🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:26:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भक्ष्य
bhakṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भक्ष्य १ वि॰ [सं॰] भक्षण करने योग्य । खाने के योग्य ।
भक्ष्य २ संज्ञा पुं॰ खाद्य । अन्न । आहार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ˚क्ष्य mfn. to be eaten, eatable, fit for food, Mn.; MBh. &c.
भ˚क्ष्य n. anything eaten, food (esp. such as requires mastication), ib.
भ˚क्ष्य m. food, dish, ib. (prob. w.r. for भक्ष)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भक्ष्य a. [भक्ष्-कर्मणि ण्यत्] Eatable, fit for food. --क्ष्यं 1 Anything eatable, an article of food, food (fig. also); भक्ष्यभक्षकयोः प्रीतिर्विपत्तेरेव कारणं H. 1. 55; Ms. 1. 113. --2 Water. --Comp. --कारः (also भक्ष्यंकारः) a baker, cook. --वस्तु n. eatables, victuals.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0805-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्ष्य त्रि० भक्ष--कर्मणि ण्यत् । १ अदनीये “कठिनं विशदम- व्यवहार्य्यं भक्ष्यम् महाभाष्योक्ते विविक्तावयवे कठिने २ खाद्ये च “भक्ष्येण मिश्रीकरणम्” पा० मिश्रीकरणद्वारा सामर्थ्यम् ३ त० । गुडधानाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4630,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भक्ष्यं, त्रि, (भक्ष्यते इति । भक्ष + ण्यत् ।) भक्षि- तव्यम् । भक्षणीयम् । यथा । ‘प्रतिपदि कुष्माण्डं न भक्ष्यम् । दशम्यां कलम्बी न भक्ष्या ।’ इति स्मृतिसर्व्वस्वम् ॥ अपि च, हितोपदेशे । “मासमेकं नरो याति द्वौ मासौ मृगशूकरौ । अहिरेकदिनं याति अद्य भक्ष्यो धनुर्गुणः ॥” (भक्ष्यद्रव्याणि तेषां गुणादिकञ्च यथा, -- “वक्ष्याम्यतःपरं भक्ष्यान् रसवीर्य्यविपाकतः । भक्ष्याः क्षीरकृतावल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ॥ अदाहिनः पुष्टिकराः दीपनाः पित्तनाशनाः ॥ तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः । वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः ॥ वृंहणा गौडिकाभक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः । अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्द्धनाः ॥ मधुमस्तकसंयावाः पूपा ह्येते विशेषतः । गुरवो वृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्ज्जराः ॥ रोचनो दीपनः स्वर्य्यः पित्तघ्नः पवनापहः । गुरुर्भृ ष्टतमश्चैव सट्टकः प्राणवर्द्धनः ॥ हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः । वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्दनः स्मृतः ॥ वृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या वल्यास्तु सामिताः । हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः ॥ मुद्गादिवेशवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः । वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुवृं हणाः ॥ पाललाः श्लेष्मजननाः शष्कुल्यः कफपित्तलाः । वीर्य्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्त प्रकोपणाः ॥ विदाहिनो नातिवला गुरवश्च विशेषतः । वैदला लघवो भक्ष्याः कषायासृष्टमारुताः ॥ विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मध्ना भिन्नवर्च्चसः । बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः ॥ कूर्च्चिका विकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः । विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः ॥ विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः । हृद्याः सुगन्धिनो वृष्या लघवो धृतपाचिताः ॥ वातपित्तहरावल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः । विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः ॥ उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः । फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः ॥ भक्ष्या बल्यास्तु गुरवो वृं हणा हृदयप्रियाः । कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः ॥ सुपक्वास्तनवश्चापि भूयिष्ठं लघवो मताः । सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्द्धनाः ॥” “आप्तान्वितमसंकीर्णं शुचिकार्य्यं महानसम् ॥ तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नमन्नं भक्ष्यं सुसंस्कृतम् । शुचौ देशे सुसंगुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ॥” “घृतं कार्ष्ण्यायसे देयं पेया देया तु राजते ॥ [] फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वैदलेषु च । परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ॥ प्रद्रवाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् । कट्वराणि खडांश्चैव सर्व्वान् शैलेषु दापयेत् ॥ काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च । दद्याद्वैदूर्य्यपात्रेषु रागषाडवसट्टकान् ॥ पुरस्ताद्विमले पात्रे मुविस्तीर्णे मनोरमे । सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ॥ फलानि सर्व्वभक्ष्यांश्च परिशुष्कानि यानि च । तानि दक्षिणपार्श्बे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ॥ प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः । खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ॥ सर्व्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् । पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ॥ एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् ।” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-465-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भक्ष्य" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें