🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:31:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भस्मक
bhasmaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भस्मक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भावप्रकाश के अनुसार एक रोग जिसमें भाजन तुरंत पच जाता है । भस्माग्नि । विशेष— कहते हैं, बहुत अधिक और रूखा भोजन करने से मनुष्य का कफ क्षीण हो जाता है और वायु तथा पित्त बढ़कर जठराग्नि को बहुत तीव्र कर देता है; और तब जो कुछ खाया जाता है, वह तुरत भस्म हो जाता है, परंतु शौच बिलकुल नहीं होता । इसमें रोगी को प्यास, पसीना, दाह और मूर्छा होती है और वह शीघ्र मर जाता है । इस रोग को भस्मकीट भी कहते हैं ।
२. बहुत अधिक भूख ।
३. सोना ।
४. रजत । चाँदी ।
५. विडंग ।
५. एक नेत्ररोग । आँखों की एक व्याधि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भस्मक mfn. (with अग्नी) = भस्माग्नि, ŚārṅgS.
भस्मक n. a partic. disease of the eyes or morbid appetite from over-digestion (cf. भस्माग्नि), L.
gold, L.
the fruit of Embelia Ribes, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (750,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भस्मकं 1 Gold or silver. --2 Morbid appetite from over-digestion of food. --3 A kind of disease of the eyes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भस्मक न० भस्म करीति कृ--ड । (भस्मकीट) बहुभोजन- कारके १ रोगभेदे । “कट्वादिरूक्षान्नभुजां नराणां क्षीणे कफे मारुतपित्तवृद्धौ । अतिप्रवृद्धः पवनान्वितो- ऽग्निर्भुक्तं क्षणाद्भस्म करोति यस्मात् । तस्मादसौ भस्मकसंज्ञकोऽभूदुपेक्षितोऽयं पचते च धातून्” । भस्मकस्य सोपद्रवमरिष्टमाह “तुट्स्वेददाहमूर्च्छादीन् कृत्वैवात्य- ग्निसम्भवान् । पक्त्वान्नमाशु धात्वादीन् स क्षिप्रं नाश- येद्ध्रुवम्” भावप्र० । भस्मेव इवार्थे कन् । २ कलधौते रूप्ये ३ विडङ्गे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4648,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भस्मकं, क्ली, (भस्म + संज्ञायां कन् ।) रोग- भेदः । भस्मकोट इति ख्यातः । विडङ्गः । (यथास्य पर्य्यायः । “जन्तुघ्नं भस्मकं रेणुः क्रिमिघ्नं चित्रतण्डुलम् । क्रिमिशत्रु विडङ्गश्च गर्द्दभं तच्च कैवलम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) कलधौतम् । इति मेदिनी । के, १३३ ॥ * ॥ भस्मकस्य निदानसंप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह । “कट्वादिरूक्षान्नभुजां नराणां क्षीणे कफे मारुतपित्तवृद्धौ । अतिप्रवृद्धः पवनान्वितोऽग्नि- र्भुक्तं क्षणाद्भस्म करोति यस्मात् । तस्मादसौ भस्मकसंज्ञकोऽभू- दुपेक्षितोऽयं पचते च धातून् ॥” भस्मकस्य सोपद्रवमरिष्टमाह । “तृट्स्वेददाहमूर्च्छादीन् कृत्वैवात्यग्निसम्भवान् । पक्त्वान्नमाशु धात्वादीन् स क्षिप्रं नाशयेद्- ध्रुवम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (अत्र तीक्ष्णाग्निव्याख्याने विजयेनोक्तम् । तीक्ष्णग्रहणेन भस्मकस्यावरोधः । अत्यन्त- तीक्ष्णाग्निरेव हि भस्मकमित्युच्यते ॥ यदुक्त- ञ्चरके चिकित्सास्थाने ऊनविंशेऽध्याये । भस्मकचिकित्सामाह । “बरे क्षीणकफे पित्तं कुपितं मारुतानुगम् । स्वोष्मणा पावकस्थाने बलमग्नेः प्रयच्छति ॥ तथा लब्धबलो देहे विरूक्षे सानिलोऽनलः । परिभूय पचत्यन्नं तैक्ष्ण्यादाशु मुहुर्मुहुः ॥ पक्त्वान्नं सततं धातून् शोणितादीन् पचत्यपि । ततो दौर्ब्बल्यमातङ्कान् मृत्युञ्चोपनयेन्नरम् ॥ भुक्तेऽन्ने लभते शान्तिं जीर्णमात्रे प्रताम्यति ॥” “तमत्यग्निं गुरुस्निग्धशीतमधुरविज्वलैः ॥ अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः । मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत् ॥ निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत् । [] पायसं कृशरं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम् ॥ अद्यात्तथौदकानूपपिशितानि घृतानि च । मत्स्यान् विशेषतः स्निग्धान् स्थिरतोयचरां- स्तथा ॥ आविकं सघृतं मांसमद्यादत्यग्निनाशनम् ।” “पिबेत् शीताम्बुना सर्पिर्मधूच्छिष्टेन वा युतम् । गोधूमचूर्णं पयसा ससर्पिष्कं पिबेन्नरः ॥ आनूपरससिद्धान् वा त्रीन् स्नेहांस्तैलवर्ज्जितान् । गोधूमचूर्णमन्थं वा व्यधयित्वा शिरां पिबेत् ॥” “श्यामा त्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम् । असकृत् पित्तशान्त्यर्थं पायसप्रतिभोजनम् ॥ यत्किञ्चिन्मधुरं मेध्यं श्लेष्मलं गुरुभोजनम् । तदत्यग्निहितं सर्व्वं भुक्त्वा प्रस्वपनं दिवा ॥ कफे वृद्धे जिते पित्ते मारुते चानलः समः । समधातोः पचत्यन्नं पुष्ट्यायुर्बलवृद्धये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-489-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भस्मक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें