🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:34:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भिक्षुक
bhikṣuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भिक्षुक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ भिक्षुकी] भिखमंगा । भिखारी । याचक ।
भिक्षुक २ वि॰ [सं॰] भीख । मागनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिक्षुक m. a beggar, mendicant, a Brāhman of the m˚ order (cf. भिक्षु), GṛS.; Mn.; MBh. &c. (RTL. 386)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (756,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भिक्षुकः [भिक्ष्-उक] A beggar, mendicant; Ms. 6. 51. --की A female mendicant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0816-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिक्षुक पु० भिक्ष--उक । भिक्षोपजीविनि । “ब्रह्मचारी यतिश्चैव विद्यार्थी गुरुपोषकः । अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च षडेते भिक्षुकाः स्मृताः” अत्रिणा पारिभाषिकादर्शिताः । ततः समूहे खण्डिका० ठञ् । भैक्षुक तत्समुदाये न० । क- डारा० कर्म० वा परनिपातः । विप्राभक्षुकः भिक्षुकविप्र इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4670,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भिक्षुकः, पुं, स्त्री, (भिक्षुरेव । भिक्षु + स्वार्थे कन् । यद्बा, भिक्षते इति । भिक्ष + उक ।) भिक्षोपजीवी । तत्पर्य्यायः । मार्गणः २ याच- नकः ३ वनीयकः ४ याचकः ५ । इति जटाधरः ॥ अर्थी ६ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ३ । २४३ । “ब्राह्मणं भिक्षुकं वापि भोजनार्थमुपस्थितम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः शक्तितः प्रतिपूजयेत् ॥” पारिभाषिकभिक्षुका यथा, अत्रिः । “ब्रह्मचारी यतिश्चैव विद्यार्थी गुरुपोषकः । अध्वगः क्षीणवृत्तिश्च षडेते भिक्षुकाः स्मृताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-511-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भिक्षुक" आता है (26)
याचनक भिक्षुकसाधंत भिखारी । भिक्षुकभिक्षाक भीख माँगनेवाला । भिक्षुकमार्गणक याचक । भिक्षुकतर्काट भिक्षुक । याचकपराशरी भिक्षुकपिंडाश भिक्षुक । भीखारी । पर्या॰—पिंडपातिक । पिंडस । पिडाशक । पिंडाशन । पिंडा…वसुकृमि भिक्षुक । भिखारीभैक्षाहार भिक्षुकफकीर भीख माँगनेवाला । भिखमंगा । भिक्षुकमंगन भिखमंगा । भिक्षुकभिखार भीख माँगनेवाला । जो भीख माँगे । भिक्षुकमंगता भिखमंगा । भिक्षुकमुखपच भिक्षुक । याचक । फकीरभिखारी पु संज्ञा पुं॰ भिक्षुक । भिखारीयाचिता भिक्षुकसाधयंत भिक्षुक । भिखारीभिखमंगा जो भीख माँगे । भिखारी । भिक्षुकमंगनहार पु संज्ञा पुं॰ भिखमंगा । भिक्षुकदरिद्र जिसके पास निर्वाह के लिये यथेष्ट धन हो । निर्धन । कंगाल । यौ॰— दरिद्र …ध्वस्ति काक । कौआआजीवक गोशाल द्वारा प्रवर्त्तित धार्मिक संप्रदाय का साधु (जैन)जाचक पु † संज्ञा पुं॰साइल प्रार्थी । उम्मीदवार । आसरा लगानेवालामारगन पु संज्ञा पुं॰खोंचिया † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬