🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:58:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दरिद्र
daridra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दरिद्र १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ दरिद्रा] जिसके पास निर्वाह के लिये यथेष्ट धन हो । निर्धन । कंगाल । यौ॰— दरिद्र नारायण = कंगाल । भिक्षुक ।
दरिद्र २ संज्ञा पुं॰
१. निर्धन मनुष्य । कंगाल आदमी । †
२. दारिद्रय । कंगाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दरिद्र mf(आ)n. (√ द्रा, Intens. Pāṇ. vi, 4, 114, Vārtt. 2) roving, strolling, TS. iii, 1, 1, 2 (˚रिद्र), VS. xvi, 47; ŚBr. i, 6, 1, 18; TāṇḍyaBr.
poor, needy, deprived of (instr. Kathās. lxxiii; in comp., lxiv; Bhartṛ. iv, 11), m. a beggar, Mn. ix, 230; R. &c. (ifc. f(आ). , Kathās. xc, 26)
cf. महा-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दरिद्र a. [दरिद्रा-क] Poor, needy, indigent, in distressed circumstances; स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान् को दरिद्रः Bh. 3. 50. ˚तां Poverty; शंकनीया हि लोकेऽस्मिन्निष्प्रतापा दरिद्रता Mk. 3. 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दरिद्र त्रि० दरिद्रा--क । १ दुर्गते २ निःस्वे अमरः । “प्रणीय दारिद्र्यदरिद्रतां नृपः” नैष० । “स्त्रीबालोन्मत्तवृद्धान्ध दरिद्राणाञ्च रो गणाम्” मनुः । दरिद्रत्वे हेतुः “अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते” प्रा० त० । “दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः” भाग० । “अयं पटः सूत्रदरिद्रतां गतः” मृच्छ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3471,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दरिद्रः, पुं, (दरिद्राति दुर्गच्छतीति । दरिद्रा + अच् ।) निर्धनः । तत्पर्य्यायः । निस्वः २ दुर्विधः ३ दीनः ४ दुर्गतः ५ । इत्यमरः । ३ । १ । ४९ ॥ कीकटः ६ दुस्थः ७ । इति जटाधरः ॥ अस्तमितः ८ । इति दानधर्म्मः । तस्य कारणं यथा, -- “अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा हेमधेनूश्च दरिद्रो जायते नरः ॥” इति पाद्मे भूखण्डम् ॥ “दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ॥” इति श्रीभागवतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-687-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दरिद्र" आता है (44)
दीन दरिद्र । गरीव । जिसकी दशा हीन होरंक धनहीन । गरीब । दरिद्र । कंगालअकिंचन जिसके पास कुछ न हो । निर्धन । धनहीन । दीन । कंगाल । दरिद्र । गरीब । मु…निःस्व जिसका अपना कुछ न हो । जिसके पास कुछ न ही । धनहीन । दरिद्रदुर्विध दरिद्रनिर्धन जिसके पास धन न हो । धनहीन । गरीब । दरिद्र । कंगालनिष्किंचन अकिंचन । धनहीन । दरिद्र । जिसके पास कुछ न होधनहीन निर्धन । दरिद्र । कंगालअनाढ्य असंम्पन्न । द्रब्यहीन । दरिद्र । कंगाल । गरीबनष्टार्थ जिसका धन नष्ट हो गया हो । दरिद्रवित्तहीन धनहीन । दरिद्र । गरीबनीधन नीधना पु वि॰ धनहीन । दरिद्रदलिहर दरिद्रता । गरीबीनिधनी निर्धन । धनहीन । दरिद्रनिस्व दरिद्र । गरीब । नि:स्वबेनवा दरिद्र । दीन । कंगालअनहोता जिसे कुछ न हो । दरिद्र । गरीब । निर्धनकुरिंद दरिद्र ।—(डिं॰)मुफलिस बनहीन । निर्धन । दरिद्र । गरीबसाठनाठ जिसकी पूँजी नष्ट हो गई हो । निर्धन । दरिद्रमंदविभव गरीब । दरिद्र । अकिंचनदालिद्री † वि॰ दरिद्रतायुक्त । दरिद्रनिष्कंचन पु वि॰ अकिंचन । दीन । दरिद्रअसार साररहित । तत्वशून्य । नि:सारकीनाश यम । मृत्युदेवताक्रकर करील का पेडक्षुद्र कृपण । कंजूसदुःस्थ जिसकी स्थिति बुरी हो । दुर्दशाग्रस्त्तदुर्गत दुर्दशाग्रस्त । जिसकी बुरी गति होअद्रव्य सत्ताहीन पदार्थ । अवस्तु । असन् । शुन्य । अभावअपरिच्छद आच्छादनरहित । आवरणशून्य । जो ढका न हो । नंगा । खुला हुआअसंपत्ति दुर्भाग्यगरीब नम्र । दीन । हीनठल्ल †पु॰ वि॰भूखा जिसे भोजन की प्रबल इच्छा हो जिसे भूख लगी हो । क्षृधित । मुहा॰— भुखा रह…कंगाल भुक्खड़ । अकाल का मारखस्ता जरूरत आवश्यकता । प्रयेजन । क्रि॰ प्र॰—पड़ाना ।—होना । यौ॰—जरूरतमंद=(१) इच्छु…मसकीन पु † वि॰निसुका पु † ^१ वि॰मुहताज जिसे किसी ऐसे पदार्थ की बहुत अधिक आवश्यकता हो जो उसके पास बिलकुल न हो …सिलाहर खेत में से एक एक दाना अन्न बीनकर निर्वाह करनेवाला मनुष्य । सिला बीननेव…मिस्कीन दीन । बेचाराबेसरोसामान जिसके पास कुछ भी सामग्री न हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें