🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:39:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भ्रू
bhrū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आँखों के ऊपर भौंहें (2.6.93)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भ्रू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] आँखों के ऊपर के बाल । भौं । भौंह । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—मटकाना ।—हिलाना । यौ॰—भ्रकृटि = भ्रूभंग । भ्रूकटिसुख = एक साँप । भ्रूक्षेप, भ्रूविक्षेप = भ्रूभग । भौं टेढ़ी करना । भ्रूजाह = भौं का मूल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रू f. (accord. to Uṇ. ii, 68 fr. √ भ्रम्) an eyebrow, the brow, RV.; &c. (ifc. m. (उ or ऊ) n (उ). ; also -भ्रूक).
भ्रू [cf. Gk. ὀ-ϕρύς; Slav. brǔvǐ; Angl.Sax. brû; Eng. brow.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (770,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ्रू f. [भ्रम्-डू Uṇ. 2. 68] Brow, eyebrow; कांतिर्भ्रुवोरायतलेखयोर्या Ku. 1. 47; विवर्तितभ्रूरियमद्य शिक्षते Ś. 1. 23. --Comp. --कुटिः --टी f. contraction or knitting of the eyebrows, a frown. ˚बंधः, ˚रचना bending or knitting the eyebrows; ˚मुखं a frowning face; भ्रुकुटिं बंध् or रच् ‘to knit the eyebrows, to frown.’ --क्षेपः contraction of the eyebrows; भ्रूक्षेपमात्रानुमतप्रवेशां Ku. 3. 60. --जाहं the root of the eyebrow. --भंगः, --भेदः contraction or knitting of the eyebrows, a frown; तरंगभ्रूभंगा क्षुभितविहगश्रेणिरशना V. 4. 28; सभ्रूभंगं मुखमिव Me. 24; सभ्रूभंगं ‘with a frown’. --भेदिन् a. frowning. --मंडलं the arch of the eyebrow. --मध्यं the space between the eye-brows. --लता a creeper-like eyebrow, an arched or curving eyebrow. --विकारः, --विक्रिया, --विक्षेपः contraction of the eyebrows. --विचेष्टितं, --विभ्रमः, --विलासः graceful or playful movement of the eyebrows, amorous play of the brows; सभ्रूविलासमथ सोऽ यमितीरयित्वा Māl. 1. 25; Me. 16.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0829-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रू स्त्री भ्रम--डू । नेत्रयोरूर्ध्वस्वायां रोमराजौ अमरः । तच्छुभाशुभलक्षणं गरु० ६६ अ० उक्तं यथा “विशालोन्नता सुखिनो दरिद्रा विषमभ्रुवः । धनी दीर्घासंसक्तम्बूर्बाले- न्दून्नतसुभ्रुवः । आद्यो निस्वश्च खड्गभ्रूर्मध्याश्च वि- नतभ्रुवः” । भ्रुवो मूलम् जाहच् । भ्रूजाह भ्रूमूले न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4711,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भ्रूः, स्त्री, (भ्राम्यति नेत्रोपरि इति । भ्रम् + “भ्रमेश्च डूः ।” उणा० २ । ६८ । इति डूः ।) दृग्भ्यामूर्द्ध्वभागः । तत्पर्य्यायः । चिल्लिका २ नयनोर्द्ध्वभागरोमराजी ३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तल्लक्षणम् यथा, गारुडे ६६ अध्याये । “विशालोन्नता सुखिनि दरिद्रा विषमभ्रुवः । धनी दीर्घा संसक्तभ्रूर्बालेन्दून्नतसभ्रुवः । आव्या निस्वश्च खड्गभ्रूर्मध्याश्च विनतभ्रुवः ॥” [] अत्र षट्चक्रान्तर्गताज्ञाख्य चक्रमस्ति । तत्तु हक्षवर्णद्बययुक्तद्बिदलपद्माकारम् । तन्मध्ये मन- स्तिष्ठति । यथा, -- “आज्ञानामाम्बुजं तद्धिमकरसदृशं ध्यान- धामप्रकाशं हस्ताभ्यां वै कलाभ्यां प्रविलसितवपुर्नेत्रपत्रं सुशुभ्रम् । तन्मध्ये हाकिनी सा शशिसमधवला वक्त्रषट्कं दधाना विद्यां मुद्रां कपालं डमरुजपवटीं बिभ्रती शुद्धचित्ता ॥ एतत्पद्मान्तराले निवसति च मनः सूक्ष्मरूपं प्रसिद्धम् ॥” इति श्रीतत्त्वचिन्तामणौ षष्ठप्रकाशः ॥ (विषयोऽस्या यथा, -- “भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्द्ध्नि सीमन्तावर्त्तकान् बहून् । अपूर्व्वानकृतान् व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत् ॥ त्र्यहमेते न जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः । अरोगाणां पुनस्त्वेतत् षड्रात्रं परमुच्यते ॥” इति चरके इन्द्रियस्थाने अष्टमेऽध्याये ॥ कर्णनेत्रनासाभ्रूशङ्खांसगण्डकक्षस्तनवृषपार्श्व- स्किग् जानुबाहूरूप्रभृतयो द्वे द्वे विंशतिरङ्गु- लयः । इति सुश्रुते शारीरस्थाने पञ्चमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-560-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भ्रूः" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें